X
تبلیغات
در پیرامون رباعی - رباعی

در پیرامون رباعی

جایی برای رباعی و پیرامونیاتش

رباعیات انوری 2

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
برچسب‌ها: رباعی, رباعی انوری
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت 2:36  توسط مهدی  | 

رباعیات انوری 1

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////


برچسب‌ها: رباعی انوری, رباعی
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت 2:29  توسط مهدی  | 

رباعیات خلیل الله خلیلی

 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////


برچسب‌ها: رباعی, رباعیات خلیل الله خلیلی
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت 1:40  توسط مهدی  | 

جواب بابا افضل به خیام

-------------------------------
برچسب‌ها: بابا افضل, درباره خیام, رباعی
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت 0:48  توسط مهدی  | 

جواب بابا افضل به خیام

-------------------------------
برچسب‌ها: بابا افضل, درباره خیام, رباعی
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت 0:48  توسط مهدی  | 

رباعی رودکی 1

--------------------------------------
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

برچسب‌ها: رباعی, رباعی رودکی
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت 0:19  توسط مهدی  | 

رباعیا سنایی 5

+ نوشته شده در  ساعت 21:49  توسط مهدی  | 

رباعیات سنایی 4

+ نوشته شده در  ساعت 21:48  توسط مهدی  | 

رباعیات سنایی 3

+ نوشته شده در  ساعت 21:46  توسط مهدی  | 

رباعیات سنایی 2

***************************


برچسب‌ها: رباعی, رباعیات سنایی
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت 21:45  توسط مهدی  | 

رباعیات سنایی 1

 رباعیات

برچسب‌ها: رباعی, رباعیات سنایی
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت 21:43  توسط مهدی  | 

رباعیات فخرالدین عراقی 3

+ نوشته شده در  ساعت 0:3  توسط مهدی  | 

رباعیات فخرالدین عراقی 2

+ نوشته شده در  ساعت 0:2  توسط مهدی  | 

رباعیات مسعود سعد 1

رباعیات
از مسعود سعد سلمان
'
برگرفته از کتاب‌خانهٔ دیجیتال ری‌را


برچسب‌ها: رباعی, رباعی مسعود سعد
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت 23:56  توسط مهدی  | 

رباعیات مسعود سعد 2

-----------------------------

 

برچسب‌ها: رباعی, رباعی مسعود سعد
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت 22:54  توسط مهدی  | 

رباعیات فخرالدین عراقی 1

-----------------------------------------------


برچسب‌ها: رباعی, رباعیات فخرالدین عراقی
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت 22:37  توسط مهدی  | 

رباعیات سنایی

  
*** ای برده دل من چو هزاران درویش بی رحمیت آیین شد و بد عهدی کیش تا کی گویی ترا نیازارم بیش من طبع تو نیک دانم و طالع خویش ***  □
برچسب‌ها: رباعی, رباعیات سنایی
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  ساعت 22:0  توسط مهدی  | 

چند رباعی از ابوسعید 2

_____________________________________
هان یاران هوی و ها جوانمردان هو مردی کنی و نگاه داری سر کو

گر تیر چنان رسد که بشکافد مو باید که ز یک دگر نگردانی رو

_____________________________________
هر چند که یار سر گرانست به تو غمگین نشوی که مهربانست به تو
دلدار مثال صورت آینه است تا تو نگرانی نگرانست به تو

_____________________________________
ای آینه را داده جلا صورت تو یک آینه کس ندید بی صورت تو
نی نی که ز لطف در همه آینه*ها خود آمده*ای به دیدن صورت تو

_____________________________________
دورم اگر از سعادت خدمت تو پیوسته دلست آینه*ی طلعت تو
از گرمی آفتاب هجرم چه غمست دارم چو پناه سایه*ی دولت تو

_____________________________________
جان و دل من فدای خاک در تو گر فرمایی بدیده آیم بر تو
وصلت گوید که تو نداری سرما بی سر بادا هر که ندارد سر تو

_____________________________________
ای گشته جهان تشنه*ی پرآب از تو ای رنگ گل و لاله*ی خوش*آب از تو
محتاج به کیمیای اکسیر توایم بیش از همه عقل گشته سیراب از تو

_____________________________________
ای شعله*ی طور طور پر نور از تو وی مست به نیم جرعه منصور از تو
هر شی جهان جهان منشور از تو من از تو و مست از تو و مخمور از تو

_____________________________________
ای رونق کیش بت*پرستان از تو وی غارت دین صد مسلمان از تو
کفر از من و عشق از من و زنار از من دل از تو و دین از تو و ایمان از تو

_____________________________________
ای سبزی سبزه*ی بهاران از تو وی سرخی روی گل عذاران از تو
آه دل و اشک بی قراران از تو فریاد که باد از تو و باران از تو

_____________________________________
ابریست که خون دیده بارد غم تو زهریست که تریاق ندارد غم تو
در هر نفسی هزار محنت زده را بی دل کند و زدین برآرد غم تو

_____________________________________
از دیده*ی سنگ خون چکاند غم تو بیگانه و آشنا نداند غم تو
دم در کشم و غمت همه نوش کنم تا از پس من به کس نماند غم تو

_____________________________________
ای پیر و جوان دهر شاد از غم تو فارغ دل هیچ کس مباد از غم تو
مسکین من بیچاره درین عالم خاک سرگردانم چو گرد باد از غم تو

_____________________________________
ای ناله*ی پیر قرطه پوش از غم تو وی نعره*ی رند می*فروش از غم تو
افغان مغان نیره*نوش از غم تو خون دل عاشقان بجوش از غم تو

_____________________________________
ای آمده کار من به جان از غم تو تنگ آمده بر دلم جهان از غم تو
هان ای دل و دیده تا به سر برنکنم خاک همه دشت خاوران از غم تو

_____________________________________
ای ناله*ی پیر خانقاه از غم تو وی گریه*ی طفل بی*گناه از غم تو
افغان خروس صبح گاه از غم تو آه از غم تو هزار آه از غم تو

_____________________________________
ای خالق ذوالجلال و ای رحمان تو سامان ده کار بی سر و سامان تو
خصمان مرا مطیع من می*گردان بی رحمان را ز چشم من گردان تو

_____________________________________
ای کعبه پرست چیست کین من و تو صاحب نظرند خرده بین من و تو
گر بر سنجند کفر و دین من و تو دانند نهایت یقین من و تو

_____________________________________
ای شمع دلم قامت سنجیده*ی تو وصل تو حیوت این ستمدیده*ی تو
چون آینه پر شد دلم از عکس رخت سویت نگرم ولیک از دیده*ی تو

ای در دل من اصل تمنا همه تو وی در سر من مایه*ی سودا همه تو
هر چند به روزگار در می*نگرم امروز همه تویی و فردا همه تو


_____________________________________
ای در دل و جان صورت و معنی همه تو مقصود همه زدین و دنیی همه تو
هم با همه همدمی و هم بی همه تو ای با همه تو بی همه تو نی همه تو

_____________________________________
شبهای دراز ای دریغا بی تو تو خفته بناز ای دریغا بی تو
دوری و فراق ای دریغا بی تو من در تک و تاز ای دریغا بی تو

_____________________________________
درد دل من دواش می*دانی تو سوز دل من سزاش می*دانی تو
من غرق گنه پرده*ی عصیان در پیش پنهان چه کنم که فاش می*دانی تو

_____________________________________
من میشنوم که می نبخشایی تو هر جا که شکسته*ایست آنجایی تو
ما جمله شکستگان درگاه توایم در حال شکستگان چه فرمایی تو

_____________________________________
ما را نبود دلی که کار آید ازو جز ناله که هر دمی هزار آید ازو
چندان گریم که کوچه*ها گل گردد نی روید و نالهای زار آید ازو

_____________________________________
زلفش بکشی شب دراز آید ازو ور بگذاری چنگل باز آید ازو
ور پیچ و خمش ز یک دگر باز کنی عالم عالم مشک فراز آید ازو

_____________________________________
عشقست که شیر نر زبون آید ازو از هر چه گمان بری فزون آید ازو
گه دشمنیی کند که مهر افزاید گه دوستیی که بوی خون آید ازو

_____________________________________
ابر از دهقان که ژاله می*روید ازو دشت از مجنون که لاله می*روید ازو
خلد از صوفی و حور عین از زاهد ما و دلکی که ناله می*روید ازو

_____________________________________
سودای سر بی سر و سامان یک سو بی مهری چرخ و دور گردان یکسو
اندیشه*ی خاطر پریشان یک سو اینها همه یک سو غم جانان یکسو

_____________________________________
ای دل چو فراق یار دیدی خون شو وی دیده موافقت بکن جیحون شو
ای جان تو عزیزتر نه*ای از یارم بی یار نخواهمت زتن بیرون شو

_____________________________________
ای در صفت ذات تو حیران که و مه وز هر دو جهان خدمت درگاه تو به
علت تو ستانی و شفا هم تو دهی یا رب تو به فضل خویش بستان و بده

_____________________________________
اندر شش و چار غایب آید ناگاه در هشت و دو اسب خویش دارد کوتاه
در هفتم و سوم بفرستد چیزی اندر نه و پنچ و یک بپردازد راه

_____________________________________
ای خاک نشین درگه قدر تو ماه دست هوس از دامن وصلت کوتاه
در کوی تو زان خانه گرفتم که مباد آزرده شود خیالت از دوری راه

_____________________________________
ای زاهد و عابد از تو در ناله و آه نزدیک تو و دور ترا حال تباه
کس نیست که از دست غمت جان ببرد آن را به تغافل کشی این را بنگاه

_____________________________________
اینک سر کوی دوست اینک سر راه گر تو نروی روندگان را چه گناه
جامه چه کنی کبود و نیلی و سیاه دل صاف کن و قبا همی پوش و کلاه

_____________________________________
از بس که شکستم و ببستم توبه فریاد همی کند ز دستم توبه
دیروز به توبه*ای شکستم ساغر و امروز به ساغری شکستم توبه

_____________________________________
جز وصل تو دل به هر چه بستم توبه بی یاد تو هر جا که نشستم توبه
در حضرت تو توبه شکستم صدبار زین توبه که صد بار شکستم توبه

_____________________________________
معموره*ی دل به علم آراسته به مطموره*ی تن ز کینه پیراسته به
از هستی خود هر چه توان کاسته به هر چیز که غیر تست ناخواسته به

_____________________________________
در گفتن ذکر حق زبان از همه به طاعت که به شب کنی نهان از همه به
خواهی ز پل صراط آسان گذری نان ده به جهانیان که نان از همه به

_____________________________________
از مردم صدرنگ سیه پوشی به وز خلق فرومایه فراموشی به
از صحبت ناتمام بی خاصیتان کنجی و فراغتی و خاموشی به

_____________________________________
ای نیک نکرده و بدیها کرده و آنگاه نجات خود تمنا کرده
بر عفو مکن تکیه که هرگز نبود ناکرده چو کرده کرده چون ناکرده

_____________________________________
زاهد خوشدل که ترک دنیا کرده می خواره خجل که معصیت*ها کرده
ترسم که کند امید و بیم و آخر کار ناکرده چو کرده کرده چون ناکرده

_____________________________________
گر جا به حرم ور به کلیسا کرده زاهد عمل آنچه کرده بی جا کرده
چون علم نباشد عملش خواهد بود ناکرده چو کرده کرده چون ناکرده

_____________________________________
چشمم که سرشک لاله گون آورده وز هر مژه قطرهای خون آلوده
نی نی به نظاره*ات دل خون شده*ام از روزن سینه سر برون آورده

_____________________________________
بحریست نه کاهنده نه افزاینده امواج برو رونده و آینده
عالم چو عبارت از همین امواجست نبود دو زمان بلکه دو آن پاینده

_____________________________________
افسوس که عمر رفت بر بیهوده هم لقمه حرام و هم نفس آلوده
فرموده*ی ناکرده پشیمانم کرد افسوس ز کرده*های نافرموده

_____________________________________
ما درویشان نشسته در تنگ دره گه قرص جوین خوریم و گه گشت بره
پیران کهن دانند میران سره هر کس که بما بد نگره جان نبره

_____________________________________
تا کی زجهان پر گزند اندیشه تا چند زجان مستمند اندیشه
آن کز تو توان ستد همین کالبدست یک مزبله گو مباش چند اندیشه

_____________________________________
هجران ترا چو گرم شد هنگامه بر آتش من قطره فشان از خامه
من رفتم و مرغ روح من پیش تو ماند تا همچو کبوتر از تو آرد نامه

_____________________________________
دنیا طلبان ز حرص مستند همه موسی کش و فرعون پرستند همه
هر عهد که با خدای بستند همه از دوستی حرص شکستند همه

_____________________________________
ای چشم تو چشم چشمه هر چشم همه بی چشم تو نور نیست بر چشم همه
چشم همه را نظر بسوی تو بود از چشم تو چشمه*هاست در چشم همه

_____________________________________
چون باز سفید در شکاریم همه با نفس و هوای نفس یاریم همه
گر پرده ز روی کارها بر گیرند معلوم شود که در چه کاریم همه

_____________________________________
ای روی تو مهر عالم آرای همه وصل تو شب و روز تمنای همه
گر با دگران به ز منی وای بمن ور با همه کس همچو منی وای همه

_____________________________________
سودا به سرم همچو پلنگ اندر کوه غم بر سر غم بسان سنگ اندر کوه
دور از وطن خویش و به غربت مانده چون شیر به دریا و نهنگ اندر کوه

_____________________________________
آنم که توام ز خاک برداشته*ای نقشم به مراد خویش بنگاشته*ای
کارم چو بدست خویش بگذاشته*ای می*رویم از آنسان که توام کاشته*ای

_____________________________________
ای غم که حجاب صبر بشکافته*ای بی تابی من دیده و برتافته*ای
شب تیره و یار دور و کس مونس نه ای هجر بکش که بی*کسم یافته*ای

_____________________________________
دارم صنمی چهره برافروخته*ای وز خرمن دهر دیده بر دوخته*ای
او عاشق دیگری و من عاشق او پروانه صفت سوخته*ای سوخته*ای

_____________________________________
من کیستم آتش به دل افروخته*ای وز خرمن دهر دیده بر دوخته*ای
در راه وفا چو سنگ و آتش گردم شاید که رسم به صبحت سوخته*ای

_____________________________________
من کیستم از خویش به تنگ آمده*ای دیوانه*ی با خرد به جنگ آمده*ای
دوشینه به کوی دوست از رشکم سوخت نالیدن پای دل به سنگ آمده*ای

_____________________________________
هستی که ظهور می*کند در همه شی خواهی که بری به حال او با همه پی
رو بر سر می حباب را بین که چسان می وی بود اندر وی و وی در می وی

_____________________________________
ای خالق ذوالجلال و ای بار خدای تا چند روم دربدر و جای به جای
یا خانه امید مرا در دربند یا قفل مهمات مرا دربگشای

_____________________________________
یا پست و بلند دهر را سرکوبی یا خار و خس زمانه را جاروبی
تا چند توان وضع مکرر دیدن عزلی نصبی قیامتی آشوبی

_____________________________________
یا سرکشی سپهر را سرکوبی یا خار و خس زمانه را جاروبی
بگرفت دلم ازین خسیسان یا رب حشری نشری قیامتی آشوبی

_____________________________________
عهدی به سر زبان خود بربستی صد خانه پر از بتان یکی نشکستی
تو پنداری به یک شهادت رستی فردات کند خمار کاکنون مستی

_____________________________________
غم جمله نصیب چرخ خم بایستی یا با غم من صبر بهم بایستی
یا مایه*ی غم چو عمر کم بایستی یا عمر به اندازه*ی غم بایستی

_____________________________________
زلفت سیمست و مشک را کان گشتی از بسکه بجستی تو همه آن گشتی
ای آتش تا سرد بدی سوختیم ای وای از آنروز که سوزان گشتی

_____________________________________
ای شیر خدا امیر حیدر فتحی وی قلعه گشای در خیبر فتحی
درهای امید بر رخم بسته شده ای صاحب ذوالفقار و قنبر فتحی

_____________________________________
در کوی خودم مسکن و ماوا دادی در بزم وصال خود مرا جادادی
القصه به صد کرشمه و ناز مرا عاشق کردی و سر به صحرا دادی

_____________________________________
اول همه جام آشنایی دادی آخر بستم زهر جدایی دادی
چون کشته شدم بگفتی این کشته*ی کیست داد از تو که داد بی*وفایی دادی

_____________________________________
ای شاه ولایت دو عالم مددی بر عجز و پریشانی حالم مددی
ای شیر خدا زود به فریادم رس جز حضرت تو پیش که نالم مددی

_____________________________________
من کیستم از قید دو عالم فردی عنقا منشی بلند همت مردی
دیوانه*ی بیخودی بیابان گردی لبریز محبتی سرا پا دردی

_____________________________________
از چهره همه خانه منقش کردی وز باده رخان ما چو آتش کردی
شادی و نشاط ما یکی شش کردی عیشت خوش باد عیش ما خوش کردی

_____________________________________
عشقم دادی زاهل دردم کردی از دانش و هوش و عقل فردم کردی
سجاده نشین با وقاری بودم میخواره و رند و هرزه گردم کردی

_____________________________________
با فاقه و فقر هم نشینم کردی بی خویش و تبار و بی قرینم کردی
این مرتبه*ی مقربان در تست آیا به چه خدمت این چنینم کردی

_____________________________________
ای دیده مرا عاشق یاری کردی داغم زرخ لاله عذاری کردی
کاری کردی که هیچ نتوان گفتن الله الله چه خوب کاری کردی

_____________________________________
ای دل تا کی مصیبت*افزا گردی ای خون شده چند درد پیما گردی
انداختیم دربدر و کوی به کوی رسوا کردی مرا، تو رسوا گردی

_____________________________________
ای آنکه به گرد شمع دود آوردی یعنی که خط ارچه خوش نبود آوردی
گر دود دل منست دیرت بگرفت ور خط به خون ماست زود آوردی

_____________________________________
ای چرخ بسی لیل و نهار آوردی گه فصل خزان و گه بهار آوردی
مردان جهان را همه بردی به زمین نامردان را بروی کار آوردی

_____________________________________
ای کاش مرا به نفت آلایندی آتش بزدندی و نبخشایندی
در چشم عزیز من نمک سایندی وز دوست جدا شدن نفرمایندی

_____________________________________
ای خالق ذوالجلال هر جانوری وی رهرو رهنمای هر بی خبری
بستم کمر امید بر درگه تو بگشای دری که من ندارم هنری

_____________________________________
دستی نه که از نخل تو چینم ثمری پایی نه که در کوی تو یابم گذری
چشمی نه که بر خویش بگریم قدری رویی نه که بر خاک بمالم سحری

_____________________________________
هنگام سپیده دم خروس سحری دانی که چرا همی کند نوحه گری
یعنی که نمودند در آیینه*ی صبح کز عمر شبی گذشت و تو بی خبری

_____________________________________
ای ذات تو در صفات اعیان ساری اوصاف تو در صفاتشان متواری
وصف تو چو ذات مطلقست اما نیست در ضمن مظاهر از تقید عاری

_____________________________________
عالم ار نه*ای ز عبرت عاری نهری جاری به طورهای طاری
وندر همه طورهای نهر جاری سریست حقیقة الحقایق ساری

_____________________________________
یا رب یا رب کریمی و غفاری رحمان و رحیم و راحم و ستاری
خواهم که به رحمت خداوندی خویش این بنده*ی شرمنده فرو نگذاری

_____________________________________
گیرم که هزار مصحف از برداری با آن چه کنی که نفس کافر داری
سر را به زمین چه می نهی بهر نماز آنرا به زمین بنه که بر سر داری

_____________________________________
ای شمع نمونه*ای زسوزم داری خاموشی و مردن رموزم داری
داری خبر از سوز شب هجرانم آیا چه خبر ز سوز روزم داری

_____________________________________
چون گل بگلاب شسته رویی داری چون مشک بمی حل شده مویی داری
چون عرصه گه قیامت از انبه خلق پر آفت و محنت سر کویی داری

_____________________________________
ای دل بر دوست تحفه جز جان نبری دردت چو دهند نام درمان نبری
بی درد زدرد دوست نالان گشتی خاموش که عرض دردمندان نبری

_____________________________________
پیوسته تو دل ربوده*ای معذوری غم هیچ نیازموده*ای معذوری
من بی تو هزار شب به خون در خفتم تو بی تو شبی نبوده*ای معذوری

_____________________________________
یا شاه تویی آنکه خدا را شیری خندق جه و مرحب کش و خیبر گیری
مپسند غلام عاجزت یا مولا ایام کند ذلیل هر بی*پیری

_____________________________________
یا گردن روزگار را زنجیری یا سرکشی زمانه را تدبیری
این زاغوشان بسی پریدند بلند سنگی چوبی گزی خدنگی تیری

_____________________________________
از کبر مدار هیچ در دل هوسی کز کبر به جایی نرسیدست کسی
چون زلف بتان شکستگی عادت کن تا صید کنی هزار دل در نفسی

_____________________________________
ای در سر هر کس از خیالت هوسی بی یاد تو برنیاید از من نفسی
مفروش مرا بهیچ و آزاد مکن من خواجه یکی دارم و تو بنده بسی

_____________________________________
گر شهره شوی به شهر شر الناسی ورخانه نشینی همگی وسواسی
به زان نبود که همچو خضر والیاس کس نشناسد ترا تو کس نشناسی

_____________________________________
تا نگذری از جمع به فردی نرسی تا نگذری از خویش به مردی نرسی
تا در ره دوست بی سر و پا نشوی بی درد بمانی و به دردی نرسی

_____________________________________
گه شانه کش طره*ی لیلا باشی گه در سر مجنون همه سودا باشی
گه آینه*ی جمال یوسف گردی گه آتش خرمن زلیخا باشی

_____________________________________
مزار دلی را که تو جانش باشی معشوقه*ی پیدا و نهانش باشی
زان می*ترسم که از دلازاری تو دل خون شود و تو در میانش باشی

_____________________________________
جان چیست غم و درد و بلا را هدفی دل چیست درون سینه سوزی و تفی
القصه پی شکست ما بسته صفی مرگ از طرفی و زندگی از طرفی

_____________________________________
بگشود نگار من نقاب از طرفی برداشت سفیده دم حجاب از طرفی
گر نیست قیامت ز چه رو گشت پدید ماه از طرفی و آفتاب از طرفی

_____________________________________
ای آنکه به کنهت نرسد ادراکی کونین به پیش کرمت خاشاکی
از روی کرم اگر ببخشی همه را بخشیده شود پیش تو مشت خاکی

_____________________________________
وصافی خود به رغم حاسد تا کی ترویج چنین متاع کاسد تا کی
تو معدومی خیال هستی از تو فاسد باشد خیال فاسد تا کی

_____________________________________
ای دل زشراب جهل مستی تا کی وی نیست شونده لاف هستی تا کی
گر غرقه*ی بحر غفلت و آز نه*ای تردامنی و هواپرستی تا کی

_____________________________________
ای از تو به باغ هر گلی را رنگی هر مرغی را زشوق تو آهنگی
با کوه زاندوه تو رمزی گفتم برخاست صدای ناله از هر سنگی

_____________________________________
تا بتوانی بکش به جان بار دلی می*کوش که تا شوی ز دل یار دلی
آزار دلی مجو که ناگاه کنی کار دو جهان در سر آزار دلی

_____________________________________
از درد تو نیست چشم خالی ز نمی هر جا که دلیست شد گرفتار غمی
بیماری تو باعث نابودن ماست ای باعث عمر مامبادت المی

_____________________________________
بی پا و سران دشت خون آشامی مردند ز حسرت و غم ناکامی
محنت زدگان وادی شوق ترا هجران کشد و اجل کشد بدنامی

_____________________________________
دل داغ تو دارد ارنه بفروختمی در دیده تویی و گرنه می*دوختمی
دل منزل تست ورنه روزی صدبار در پیش تو چون سپند می*سوختمی

_____________________________________
حقا که اگر چو مرغ پر داشتمی روزی ز تو صد بار خبر داشتمی
این واقعه*ام اگر نبودی در پیش کی دیده ز دیدار تو برداشتمی

_____________________________________
گر در یمنی چو با منی پیش منی گر پیش منی چو بی منی در یمنی
من با تو چنانم ای نگار یمنی خود در غلطم که من توام یا تو منی

_____________________________________
دردی داریم و سینه*ی بریانی عشقی داریم و دیده*ی گریانی
عشقی و چه عشق، عشق عالم سوزی دردی و چه درد، درد بی*درمانی

_____________________________________
گر طاعت خود نقش کنم بر نانی و آن نان بنهم پیش سگی بر خوانی
و آن سگ سالی گرسنه در زندانی از ننگ بر آن نان ننهد دندانی

_____________________________________
نزدیکان را بیش بود حیرانی کایشان دانند سیاست سلطانی
ما را به سر چاه بری دست زنی لاحول کنی و دست بر دل رانی

_____________________________________
نزدیکان را بیش بود حیرانی کایشان دانند سیاست سلطانی
ما را چه که وصف دستگاه تو کنیم ماییم قرین حیرت و نادانی

_____________________________________
هستی که عیان نیست روان در شانی در شان دگر جلوه کند هر آنی
این نکته بجو ز کل یوم فی شان گر بایدت از کلام حق برهانی

_____________________________________
گر در طلب گوهر کانی کانی ور زنده ببوی وصل جانی جانی
القصه حدیث مطلق از من بشنو هر چیز که در جستن آنی آنی

_____________________________________
ای آنکه دوای دردمندان دانی راز دل زار مستمندان دانی
حال دل خویش را چه گویم با تو ناگفته تو خود هزار چندان دانی

_____________________________________
آنی تو که حال دل نالان دانی احوال دل شکسته بالان دانی
گر خوانمت از سینه*ی سوزان شنوی ور دم نزنم زبان لالان دانی

_____________________________________
گفتی که به وقت مجلس افروختنی آیا که چه نکتهاست بردوختنی
ای بی*خبر از سوخته و سوختنی عشق آمدنی بود نه آموختنی

_____________________________________
ما را به سر چاه بری دست زنی لاحول کنی و شست بر شست زنی
بر ما به ستم همیشه دستی داری گویی عسسی و شامگه مست زنی

_____________________________________
تا چند سخن تراشی و رنده زنی تا کی به هدف تیر پراکنده زنی
گر یک ورق از علم خموشی خوانی بسیار بدین گفت و شنوخنده زنی

_____________________________________
ای واحد بی مثال معبود غنی وی رازق پادشاه و درویش و غنی
یا قرض من از خزانه غیب رسان یا از کرم خودت مرا ساز غنی

گر هم؟ چو خلیل کعبه بنیاد کنی و آنرا به نماز و طاعت آباد کنی
روزی دو هزار بنده آزاد کنی به زان نبود که خاطری شاد کنی

_____________________________________
گر زانکه هزار کعبه آزاد کنی به زان نبود که خاطری شاد کنی
گر بنده کنی ز لطف آزادی را بهتر که هزار بنده آباد کنی

_____________________________________
ای آنکه سپهر را پر از ابر کنی وز لطف نظر به سوی هر گبر کنی
کردند تمام خانه*های تو خراب ای خانه خراب تا به کی صبر کنی

_____________________________________
ای خوانده ترا خدا ولی ادر کنی بر تو ز نبی نص جلی ادر کنی
دستم تهی و لطف تو بی پایانست یا حضرت مرتضی علی ادر کنی

_____________________________________
تا ترک علایق و عوایق نکنی یک سجده*ی شایسته*ی لایق نکنی
حقا که ز دام لات و عزی نرهی تا ترک خود و جمله خلایق نکنی

_____________________________________
یا رب در خلق تکیه گاهم نکنی محتاج گدا و پادشاهم نکنی
موی سیهم سفید کردی به کرم با موی سفید رو سیاهم نکنی

_____________________________________
یاقوت ز دیده ریختم تا چه کنی در پای غم تو بیختم تا چه کنی
از هر که به تو گریختم سود نکرد از تو به تو در گریختم تا چه کنی

_____________________________________
دنیای دنی پر هوس را چه کنی آلوده*ی هر ناکس و کس را چه کنی
آن یار طلب کن که ترا باشد و بس معشوقه*ی صد هزار کس را چه کنی

_____________________________________
از سادگی و سلیمی و مسکینی وز سرکشی و تکبر و خود بینی
بر آتش اگر نشانیم بنشینم بر دیده اگر نشانمت ننشینی

_____________________________________
باز آی که تا صدق نیازم بینی بیداری شبهای درازم بینی
نی نی غلطم که خود فراق تو بتا کی زنده گذاردم که بازم بینی

_____________________________________
ای دل اگر آن عارض دلجو بینی ذرات جهان را همه نیکو بینی
در آینه کم نگر که خودبین نشوی خود آینه شو تا همگی او بینی

_____________________________________
میدان فراخ و مرد میدانی نی مردان جهان چنانکه میدانی نی
در ظاهرشان به اولیا می*مانند در باطنشان بوی مسلمانی نی

_____________________________________
ای در خم چوگان تو سرها شده گوی بیرون نه ز فرمان تو دل یک سر موی
ظاهر که به دست ماست شستیم تمام باطن که به دست تست آنرا تو بشوی

_____________________________________
هان مردان هان و هان جوانمردان هوی مردی کنی و نگاه داری سر کوی
گر تیر آید چنانکه بشکافد موی زنهار زیار خود مگر دانی روی

_____________________________________
در کوی تو میدهند جانی به جوی جانی چه بود که کاروانی به جوی
از وصل تو یک جو بجهانی ارزد زین جنس که ماییم جهانی به جوی

_____________________________________
تحقیق معانی ز عبارات مجوی بی رفع قیود و اعتبارات مجوی
خواهی یابی ز علت جهل شفا قانون نجات از اشارات مجوی

_____________________________________
در ظلمت حیرت ار گرفتار شوی خواهی که ز خواب جهل بیدار شوی
در صدق طلب نجات، زیرا که به صدق شایسته*ی فیض نور انوار شوی

_____________________________________
در مدرسه گر چه دانش اندوز شوی وز گرمی بحث مجلس افروز شوی
در مکتب عشق با همه دانایی سر گشته چو طفلان نوآموز شوی

_____________________________________
از هستی خویش تا پشیمان نشوی سر حلقه*ی عارفان و مستان نشوی
تا در نظر خلق نگردی کافر در مذهب عاشقان مسلمان نشوی

_____________________________________
گر صید عدم شوی زخود رسته شوی ور در صفت خویش روی بسته شوی
می*دان که وجود تو حجاب ره تست با خود منشین که هر زمان خسته شوی

_____________________________________
دنیا راهی بهشت منزلگاهی این هر دو به نزد اهل معنی کاهی
گر عاشق صادقی زهر دو بگذر تا دوست ترا به خود نماید راهی

_____________________________________
آمد بر من قاصد آن سرو سهی آورد بهی تا نبود دست تهی
من هم رخ خود بدان بهی مالیدم یعنی ز مرض نهاده*ام رو به بهی

_____________________________________
تا تو هوس خدای از سر ننهی در هر دو جهان نباشدت روی بهی
ور زانکه به بندگی فرود آری سر ز اندیشه*ی این و آن بکلی برهی

_____________________________________
پاکی و منزهی و بی همتایی کس را نرسد ملک بدین زیبایی
خلقان همه خفته*اند و درها بسته یا رب تو در لطف بما بگشایی

_____________________________________
گفتم که کرایی تو بدین زیبایی گفتا خود را که من خودم یکتایی
هم عشقم و هم عاشق و هم معشوقم هم آینه جمال و هم بینایی

_____________________________________
ای دلبر عیسی نفس ترسایی خواهم که به پیش بنده بی ترس آیی
گه اشک زدیده*ی ترم خشک کنی گه بر لب خشک من لب ترسایی

_____________________________________
بردارم دل گر از جهان فرمایی فرمان برم ار سود و زیان فرمایی
بنشینم اگر بر سر آتش گویی برخیزم اگر از سر جان فرمایی

_____________________________________
آنجا که ببایی نه پدیدی گویی آنجا که نبایی از زمین بر رویی
عاشق کنی و مراد عاشق جویی اینت خوشی و ظریفی و نیکویی

_____________________________________
آیینه صفت بدست او نیکویی زین سوی نموده*ای ولی زان سویی
او دیده ترا که عین هستی تو اوست زانش تو ندیده*ای که عکس اویی

_____________________________________
ای آنکه بر آرنده حاجات تویی هم کافل و کافی مهمات تویی
سر دل خویش را چه گویم با تو چون عالم سر و الخفیات تویی

_____________________________________
ای آنکه گشاینده*ی هر بند تویی بیرون ز عبارت چه و چند تویی
این دولت من بس که منم بنده*ی تو این عزت من بس که خداوند تویی

_____________________________________
سبحان الله بهر غمی یار تویی سبحان الله گشایش کار تویی
سبحان الله به امر تو کن فیکون سبحان الله غفور و غفار تویی

_____________________________________
الله تویی وز دلم آگاه تویی درمانده منم دلیل هر راه تویی
گر مورچه*ای دم زند اندر تک چاه آگه ز دم مورچه در چاه تویی

_____________________________________
ای آنکه به ملک خویش پاینده تویی وز دامن شب صبح نماینده تویی
کار من بیچاره قوی بسته شده بگشای خدایا که گشاینده تویی


برچسب‌ها: رباعی, رباعی ابوسعید
+ نوشته شده در  ساعت 13:42  توسط مهدی  | 

چند رباعی از ابوسعید 1

چند رباعی از ابوسعید...

دل رفت بر کسیکه سیماش خوشست غم خوش نبود ولیک غمهاش خوشست
جان میطلبد نمیدهم روزی چند در جان سخنی نیست، تقاضاش خوشست



دل بر سر عهد استوار خویشست جان در غم تو بر سر کار خویشست
از دل هوس هر دو جهانم بر خاست الا غم تو که برقرار خویشست



بر شکل بتان رهزن عشاق حقست لا بل که عیان در همه آفاق حقست
چیزیکه بود ز روی تقلید جهان والله که همان بوجه اطلاق حقست


گریم زغم تو زار و گویی زرقست چون زرق بود که دیده در خون غرقست
تو پنداری که هر دلی چون دل تست نی‌نی صنما میان دلها فرقست

گنجم چو گهر در دل گنجینه شکست رازم همه در سینه‌ی بی کینه شکست
هر شعله‌ی آرزو که از جان برخاست چون پاره‌ی آبگینه در سینه شکست



آنشب که مر از وصلت ای مه رنگست بالای شبم کوته و پهنا تنگست
و آنشب که ترا با من مسکین جنگست شب کور و خروس گنک و پروین لنگست


راه تو بهر روش که پویند خوشست وصل تو بهر جهت که جویند خوشست
روی تو بهر دیده که بینند نکوست نام تو بهر زبان که گویند خوشست

کردم توبه، شکستیش روز نخست چون بشکستم بتوبه‌ام خواندی چست
القصه زمام توبه‌ام در کف تست یکدم نه شکسته‌اش گذاری نه درست


گاهی چو ملایکم سر بندگیست گه چون حیوان به خواب و خور زندگیست
گاهم چو بهایم سر درندگیست سبحان الله این چه پراکندگیست


آزادی و عشق چون همی نامد راست بنده شدم و نهادم از یکسو خواست
زین پس چونان که داردم دوست رواست گفتار و خصومت از میانه برخاست


خیام تنت بخیمه میماند راست سلطان روحست و منزلش دار بقاست
فراش اجل برای دیگر منزل از پافگند خیمه چو سلطان برخاست



عصیان خلایق ارچه صحرا صحراست در پیش عنایت تو یک برگ گیاست
هرچند گناه ماست کشتی کشتی غم نیست که رحمت تو دریا دریاست



هر چند بطاعت تو عصیان و خطاست زین غم نکشی که گشتن چرخ بلاست
گر خسته‌ای از کثرت طغیان گناه مندیش که ناخدای این بحر خداست

ما کشته‌ی عشقیم و جهان مسلخ ماست ما بیخور و خوابیم و جهان مطبخ ماست
ما را نبود هوای فردوس از آنک صدمرتبه بالاتر از آن دوزخ ماست

غم عاشق سینه‌ی بلا پرور ماست خون در دل آرزو ز چشم ترماست
هان غیر، اگر حریف مایی پیش آی کالماس بجای باده در ساغر ماست


یا رب غم آنچه غیر تو در دل ماست بردار که بیحاصلی از حاصل ماست
الحمد که چون تو رهنمایی داریم کز گمشدگانیم که غم منزل ماست


یاد تو شب و روز قرین دل ماست سودای دلت گوشه نشین دل ماست
از حلقه‌ی بندگیت بیرون نرود تا نقش حیات در نگین دل ماست


گردون کمری ز عمر فرسوده‌ی ماست دریا اثری ز اشک آلوده‌ی ماست
دوزخ شرری ز رنج بیهوده‌ی ماست فردوس دمی ز وقت آسوده‌ی ماست


آن آتش سوزنده که عشقش لقبست در پیکر کفر و دین چو سوزنده تبست
ایمان دگر و کیش محبت دگرست پیغمبر عشق نه عجم نه عربست

گویند دل آیینه‌ی آیین عجبست دوری رخ شاهدان خودبین عجبست
در آینه روی شاهدان نیست عجب خود شاهد و خود آینه‌اش این عجبست


از ما همه عجز و نیستی مطلوبست هستی و توابعش زما منکوبست
این اوست پدید گشته در صورت ما این قدرت و فعل از آن بمامنسو بست



گر سبحه‌ی صد دانه شماری خوبست ور جام می از کف نگذاری خوبست
گفتی چه کنم چه تحفه آرم بر دوست بی‌درد میا هر آنچه آری خوبست



پیوسته ز من کشیده دامن دل تست فارغ ز من سوخته خرمن دل تست
گر عمر وفا کند من از تو دل خویش فارغ‌تر از آن کنم که از من دل تست

دل کیست که گویم از برای غم تست یا آنکه حریم تن سرای غم تست
لطفیست که میکند غمت با دل من ورنه دل تنگ من چه جای غم تست



ای دل غم عشق از برای من و تست سر بر خط او نه که سزای من و تست
تو چاشنی درد ندانی ورنه یکدم غم دوست خونبهای من و تست

ناکامیم ای دوست ز خودکامی تست وین سوختگیهای من از خامی تست
مگذار که در عشق تو رسوا گردم رسوایی من باعث بدنامی تست


ای حیدر شهسوار وقت مددست ای زبده‌ی هشت و چار وقت مددست
من عاجزم از جهان و دشمن بسیار ای صاحب ذوالفقار وقت مددست

اسرار ملک بین که بغول افتادست وان سکه‌ی زر بین که بپول افتادست
وان دست برافشاندن مردان زد و کون اکنون بترانه‌ی کچول افتادست

عشقم که بهر رگم غمی پیوندست دردم که دلم بدرد حاجتمندست
صبرم که بکام پنجه‌ی شیرم هست شکرم که مدام خواهشم خرسندست


نقاش رخت ز طعنها آسودست کز هر چه تمام‌تر بود بنمودست
رخسار و لبت چنانکه باید بودست گویی که کسی برزو فرمودست



در عالم اگر فلک اگر ماه و خورست از باده‌ی مستی تو پیمانه خورست
فارغ زجهانی و جهان غیر تو نیست بیرون زمکانی و مکان از تو پرست

پی در گاوست و گاو در کهسارست ماهی سریشمین بدریا بارست
بز در کمرست و توز در بلغارست زه کردن این کمان بسی دشوارست

از بار گنه شد تن مسکینم پست یا رب چه شود اگر مرا گیری دست
گر در عملم آنچه ترا شاید نیست اندر کرمت آنچه مرا باید هست



از کعبه رهیست تا به مقصد پیوست وز جانب میخانه رهی دیگر هست
اما ره میخانه ز آبادانی راهیست که کاسه می‌رود دست بدست


تیری ز کمانخانه ابروی تو جست دل پرتو وصل را خیالی بر بست
خوشخوش زدلم گذشت و میگفت بناز ما پهلوی چون تویی نخواهیم نشست


چون نیست ز هر چه هست جز باد بدست چون هست ز هر چه نیست نقصان و شکست
انگار که هر چه هست در عالم نیست پندار که هر چه نیست در عالم هست


دی طفلک خاک بیز غربال بدست میزد بدو دست و روی خود را می‌خست
میگفت به های‌های کافسوس و دریغ دانگی بنیافتیم و غربال شکست

ای برهمن آن عذار چون لاله پرست رخسار نگار چارده ساله پرست
گر چشم خدای بین نداری باری خورشید پرست شو نه گوساله پرست

آلوده‌ی دنیا جگرش ریش ترست آسوده‌ترست هر که درویش ترست
هر خر که برو زنگی و زنجیری هست چون به نگری بار برو بیش ترست


یا رب سبب حیات حیوان بفرست وز خون کرم نعمت الوان بفرست
از بهر لب تشنه‌ی طفلان نبات از سینه‌ی ابر شیر باران بفرست


یا رب تو زمانه را دلیلی بفرست نمرودانرا پشه چو پیلی بفرست
فرعون صفتان همه زبردست شدند موسی و عصا و رود نیلی بفرست


ای خالق خلق رهنمایی بفرست بر بنده‌ی بی‌نوا نوایی بفرست
کار من بیچاره گره در گرهست رحمی بکن و گره گشایی بفرست


ما را بجز این جهان جهانی دگرست جز دوزخ و فردوس مکانی دگرست
قلاشی و عاشقیش سرمایه‌ی ماست قوالی و زاهدی از آنی دگرست


سرمایه‌ی عمر آدمی یک نفسست آن یک نفس از برای یک همنفسست
با همنفسی گر نفسی بنشینی مجموع حیوت عمر آن یک نفسست


گفتی که فلان ز یاد ما خاموشست از باده‌ی عشق دیگری مدهوشست
شرمت بادا هنوز خاک در تو از گرمی خون دل من در جوشست

پرسیدم ازو واسطه‌ی هجران را گفتا سببی هست بگویم آن را
من چشم توام اگر نبینی چه عجب من جان توام کسی نبیند جان را


تسبیح ملک را و صفا رضوان را دوزخ بد را بهشت مر نیکان را
دیبا جم را و قیصر و خاقان را جانان ما را و جان ما جانان را


هرگاه که بینی دو سه سرگردانرا عیب ره مردان نتوان کرد آنرا
تقلید دو سه مقلد بی‌معنی بدنام کند ره جوانمردان را


دی شانه زد آن ماه خم گیسو را بر چهره نهاد زلف عنبر بو را
پوشید بدین حیله رخ نیکو را تا هر که نه محرم نشناسد او را


بازآ بازآ هر آنچه هستی بازآ گر کافر و گبر و بت‌پرستی بازآ
این درگه ما درگه نومیدی نیست صد بار اگر توبه شکستی بازآ

ای دلبر ما مباش بی دل بر ما یک دلبر ما به که دو صد دل بر ما
نه دل بر ما نه دلبر اندر بر ما یا دل بر ما فرست یا دلبر ما

دل رفت بر کسیکه سیماش خوشست غم خوش نبود ولیک غمهاش خوشست
جان میطلبد نمیدهم روزی چند در جان سخنی نیست، تقاضاش خوشست



دل بر سر عهد استوار خویشست جان در غم تو بر سر کار خویشست
از دل هوس هر دو جهانم بر خاست الا غم تو که برقرار خویشست



بر شکل بتان رهزن عشاق حقست لا بل که عیان در همه آفاق حقست
چیزیکه بود ز روی تقلید جهان والله که همان بوجه اطلاق حقست


گریم زغم تو زار و گویی زرقست چون زرق بود که دیده در خون غرقست
تو پنداری که هر دلی چون دل تست نی‌نی صنما میان دلها فرقست

گنجم چو گهر در دل گنجینه شکست رازم همه در سینه‌ی بی کینه شکست
هر شعله‌ی آرزو که از جان برخاست چون پاره‌ی آبگینه در سینه شکست



آنشب که مر از وصلت ای مه رنگست بالای شبم کوته و پهنا تنگست
و آنشب که ترا با من مسکین جنگست شب کور و خروس گنک و پروین لنگست


راه تو بهر روش که پویند خوشست وصل تو بهر جهت که جویند خوشست
روی تو بهر دیده که بینند نکوست نام تو بهر زبان که گویند خوشست

پرسیدم ازو واسطه‌ی هجران را گفتا سببی هست بگویم آن را
من چشم توام اگر نبینی چه عجب من جان توام کسی نبیند جان را


تسبیح ملک را و صفا رضوان را دوزخ بد را بهشت مر نیکان را
دیبا جم را و قیصر و خاقان را جانان ما را و جان ما جانان را


هرگاه که بینی دو سه سرگردانرا عیب ره مردان نتوان کرد آنرا
تقلید دو سه مقلد بی‌معنی بدنام کند ره جوانمردان را


دی شانه زد آن ماه خم گیسو را بر چهره نهاد زلف عنبر بو را
پوشید بدین حیله رخ نیکو را تا هر که نه محرم نشناسد او را


بازآ بازآ هر آنچه هستی بازآ گر کافر و گبر و بت‌پرستی بازآ
این درگه ما درگه نومیدی نیست صد بار اگر توبه شکستی بازآ

ای دلبر ما مباش بی دل بر ما یک دلبر ما به که دو صد دل بر ما
نه دل بر ما نه دلبر اندر بر ما یا دل بر ما فرست یا دلبر ما

دل رفت بر کسیکه سیماش خوشست غم خوش نبود ولیک غمهاش خوشست
جان میطلبد نمیدهم روزی چند در جان سخنی نیست، تقاضاش خوشست



دل بر سر عهد استوار خویشست جان در غم تو بر سر کار خویشست
از دل هوس هر دو جهانم بر خاست الا غم تو که برقرار خویشست



بر شکل بتان رهزن عشاق حقست لا بل که عیان در همه آفاق حقست
چیزیکه بود ز روی تقلید جهان والله که همان بوجه اطلاق حقست


گریم زغم تو زار و گویی زرقست چون زرق بود که دیده در خون غرقست
تو پنداری که هر دلی چون دل تست نی‌نی صنما میان دلها فرقست

گنجم چو گهر در دل گنجینه شکست رازم همه در سینه‌ی بی کینه شکست
هر شعله‌ی آرزو که از جان برخاست چون پاره‌ی آبگینه در سینه شکست



آنشب که مر از وصلت ای مه رنگست بالای شبم کوته و پهنا تنگست
و آنشب که ترا با من مسکین جنگست شب کور و خروس گنک و پروین لنگست


راه تو بهر روش که پویند خوشست وصل تو بهر جهت که جویند خوشست
روی تو بهر دیده که بینند نکوست نام تو بهر زبان که گویند خوشست

درکعبه اگر دل سوی غیرست تو را

طاعت همه فسق و کعبه دیرست تو را

ور دل بخدا و ساکن میکده ای

می نوش که عاقبت بخیرست تو را

***

دی شانه زد آن ماه خم گیسو را

بر چهره نهاد زلف عنبر بو را

پوشید بدین حیله رخ نیکو را

تا هر که نه محرم نشناسد او را

***

من دوش دعا کردم و باد آمینا

تا به شود آن دو چشم بادامینا

از دیده بدخواه تو را چشم رسید

در دیده بدخواه تو بادا مینا

***

از شبنم عشق خاک آدم گل شد

شوری برخاست ، فتنه ای حاصل شد

سر نشتر عشق بر رگ روح زدند

یک قطره خون چکید و نامش دل شد

***

گفتم : چشمم ، گفت : براهش میدار

گفتم : جگرم ، گفت : پر آهش میدار

گفتم که : دلم ، گفت : چه داری در دل؟

گفتم : غم تو ، گفت : نگاهش میدار

***

مابین دو عین یار از نون تا میم

بینی الفی کشیده بر صفحه سیم

نی نی غلطم که از کمال اعجاز

انگشت نبیست کرده مه را بدو نیم

***

بختی نه که با دوست درآمیزم من

صبری نه که از عشق بپرهیزم من

دستی نه که با قضا درآویزم من

پایی نه که از دست تو بگریزم من

گر در یمنی چو با منی پیش منی

گر پیش منی چو بی منی در یمنی

من با تو چنانم ای نگار یمنی

خود در غلطم که من توام یا تو منی

*****

گه زاهد تسبیح بدستم خوانند

گه رند و خراباتی و مستم خوانند

ای وای به روزگار مستوری من

گر زانکه مرا چنان که هستم خوانند

*****

دانی که چها چها چها می خواهم

وصل تو من بی سر و پا می خواهم

فریاد و فغان و ناله ام دانی چیست

یعنی که ترا ترا ترا می خواهم

اي دلبر ما مباش بي دل بر ما

يك دل برما به كه دو صد دل بر ما

نه دل بر ما نه دلبر اندر بر ما

يا دل بر ما فرست يا دلبر ما

من دوش دعا كردم و باد آمينا

تا به شود آن دو چشم بادامينا

از ديده ي بد خواه تر چشم رسيد

در ديده ي بدخواه تو باد آمينا

آن يار كه عهد دوستداري بشكست

ميرفت و منش دامن در دست

ميگفت دگر باره به خوابم بيني

پنداشت كه بعد او مرا خوابي هست

اي دوست اي دوست اي دوست اي دوست

جور تو از آن كشم كه روي تو نكوست

مردم گويند بهشت خواهي يا دوست

اي بيخبران بهشت با دوست نكوست

در خواب جمال یار خود میدیدم وز باغ وصال او گلی می*چیدم
مرغ سحری زخواب بیدارم کرد ای کاش که بیدار نمی*گردیدم


_____________________________________
روزی ز پی گلاب می*گردیدم پژمرده عذار گل در آتش دیدم
گفتم که چه کرده*ای که میسوزندت گفتا که درین باغ دمی خندیدم

_____________________________________
دیشب که بکوی یار می*گردیدم دانی که پی چه کار می*گردیدم
قربان خلاف وعده*اش می*گشتم گرد سر انتظار می*گردیدم

_____________________________________
گر در سفرم تویی رفیق سفرم ور در حضرم تویی انیس حضرم
القصه بهر کجا که باشد گذرم جز تو نبود هیچ کسی در نظرم

_____________________________________
گر دست تضرع به دعا بردارم بیخ و بن کوهها ز جا بردارم
لیکن ز تفضلات معبود احد فاصبر صبرا جمیل را بردارم

_____________________________________
یا رب چو به وحدتت یقین می*دارم ایمان به تو عالم آفرین می*دارم
دارم لب خشک و دیده*ی تر بپذیر کز خشک و تر جهان همین می*دارم

_____________________________________
از هجر تو ای نگار اندر نارم می*سوزم ازین درد و دم اندر نرم
تا دست به گردن تو اندر نرم آغشته به خون چو دانه اندر نارم

_____________________________________
از خاک درت رخت اقامت نبرم وز دست غمت جان به سلامت نبرم
بردار نقاب از رخ و بنمای جمال تا حسرت آن رخ به قیامت نبرم

_____________________________________
آزرده ترم گر چه کم آزار ترم بی یار ترم گر چه وفادار ترم
با هر که وفا و صبر من کردم بیش سبحان الله به چشم او خوارترم

_____________________________________
جهدی بکنم که دل زجان برگیرم راه سر کوی دلستان برگیرم
چون پرده میان من و دلدار منم برخیزم و خود را ز میان برگیرم

_____________________________________
ساقی اگرم می ندهی می*میرم ور ساغر می ز کف نهی می*میرم
پیمانه*ی هر که پر شود می*میرد پیمانه*ی من چو شد تهی می*میرم

_____________________________________
نه از سر کار با خلل می*ترسم نه نیز ز تقصیر عمل می*ترسم
ترسم ز گناه نیست آمرزش هست از سابقه*ی روز ازل می*ترسم

_____________________________________
تا ظن نبری کز آن جهان می*ترسم وز مردن و از کندن جان می*ترسم
چون مرگ حقست من چرا ترسم ازو من خویش پرستم و از آن می*ترسم

_____________________________________
مشهود و خفی چو گنج دقیانوسم پیدا و نهان چو شمع در فانوسم
القصه درین چمن چو بید مجنون می*بالم و در ترقی معکوسم

_____________________________________
عیبم مکن ای خواجه اگر می نوشم در عاشقی و باده پرستی کوشم
تا هشیارم نشسته با اغیارم چون بی*هوشم به یار هم آغوشم

_____________________________________
یا رب ز گناه زشت خود منفعلم وز قول بد و فعل بد خود خجلم
فیضی به دلم ز عالم قدس رسان تا محو شود خیال باطل ز دلم

_____________________________________
از جمله*ی دردهای بی درمانم وز جمله*ی سوز داغ بی پایانم
سوزنده*تر آنست که چون مردم چشم در چشم منی و دیدنت نتوانم

_____________________________________
زان دم که قرین محنت وافغانم هر لحظه ز هجران به لب آید جانم
محروم ز خاک آستانت زانم کز سیل سرشک خود گذر نتوانم

_____________________________________
یک روز بیوفتی تو در میدانم آن روز هنوز در خم چوگانم
گفتی سخنی و کوفتی برجانم آن کشت مرا و من غلام آنم

_____________________________________
بی*مهری آن بهانه*جو می*دانم بی درد و ستم عادت او می*دانم
جز جور و جفا عادت آن بدخو نی من شیوه*ی یار خود نکو می*دانم

_____________________________________
رویت بینم چو چشم را باز کنم تن دل شودم چو با تویی راز کنم
جز نام تو پاسخ ندهد هیچ کسی هر جا که به نام خلق آواز کنم

_____________________________________
بی روی تو رای استقامت نکنم کس را به هوای تو ملامت نکنم
در جستن وصل تو اقامت نکنم از عشق تو توبه تا قیامت نکنم

_____________________________________
از بیم رقیب طوف کویت نکنم وز طعنه*ی خلق گفتگویت نکنم
لب بستم و از پای نشستم اما این نتوانم که آرزویت نکنم

_____________________________________
با چشم تو یاد نرگس*تر نکنم بی*لعل تو آرزوی کوثر نکنم
گر خضر به من بی تو دهد آب حیات کافر باشم که بی تو لب تر نکنم

_____________________________________
با درد تو اندیشه*ی درمان نکنم با زلف تو آرزوی ایمان نکنم
جانا تو اگر جان طلبی خوش باشد اندیشه*ی جان برای جانان نکنم

_____________________________________
عشق تو ز خاص و عام پنهان چه کنم دردی که ز حد گذشت درمان چه کنم
خواهم که دلم به دیگری میل کند من خواهم و دل نخواهد ای جان چه کنم

_____________________________________
یادت کنم ار شاد و اگر غمگینم نامت برم ار خیزم اگر بنشینم
با یاد تو خو کرده*ام ای دوست چنانک در هرچه نظر کنم ترا می*بینم

_____________________________________
آن بخت ندارم که به کامت بینم یا در گذری هم به سلامت بینم
وصل تو بهیچگونه دستم ناید نامت بنویسم و به نامت بینم

_____________________________________
تا بردی ازین دیار تشریف قدوم بر دل رقم شوق تو دارم مرقوم
این قصه مرا کشت که هنگام وداع از دولت دیدار تو گشتم محروم

_____________________________________
غمناکم و از کوی تو با غم نروم جز شاد و امیدوار و خرم نروم
از درگه همچو تو کریمی هرگز نومید کسی نرفت و من هم نروم

_____________________________________
یا رب تو چنان کن که پریشان نشوم محتاج برادران و خویشان نشوم
بی منت خلق خود مرا روزی ده تا از در تو بر در ایشان نشوم

_____________________________________
هر چند گهی زعشق بیگانه شوم با عافیت کنشت و همخانه شوم
ناگاه پری*رخی بمن بر گذرد برگردم زان حدیث و دیوانه شوم

_____________________________________
هیهات که باز بوی می می*شنوم آوازه*ی های و هوی و هی می*شنوم
از گوش دلم سر الهی هر دم حق میگوید ولی ز نی می*شنوم

_____________________________________
دانی که چها چها چها میخواهم وصل تو من بی سر و پا می*خواهم
فریاد و فغان و ناله*ام دانی چیست یعنی که ترا ترا ترا می*خواهم

_____________________________________
ای دوست طواف خانه*ات می*خواهم بوسیدن آستانه*ات می*خواهم
بی*منت خلق توشه این ره را می*خواهم و از خزانه*ات می*خواهم

_____________________________________
نی باغ به بستان نه چمن می*خواهم نی سرو و نه گل نه یاسمن می*خواهم
خواهم زخدای خویش کنجی که در آن من باشم و آن کسی که من می*خواهم

_____________________________________
سرمایه*ی غم ز دست آسان ندهم دل بر نکنم زدوست تا جان ندهم
از دوست که یادگار دردی دارم آن درد به صد هزار درمان ندهم

_____________________________________
در کوی تو سر در سر خنجر بنهم چون مهره*ی جان عشق تو در بر بنهم
نامردم اگر عشق تو از دل بکنم سودای تو کافرم گر از سر بنهم

_____________________________________
دارم ز خدا خواهش جنات نعیم زاهد به ثواب و من به امید عظیم
من دست تهی میروم او تحفه به دست تا زین دو کدام خوش کند طبع کریم

_____________________________________
دی تازه گلی ز گلشن آورد نسیم کز نکهت آن مشام جان یافت شمیم
نی نی غلطم که صفحه*ای بود از سیم مشکین رقمش معطر از خلق کریم

_____________________________________
ما بین دو عین یار از نون تا میم بینی الفی کشیده بر صفحه*ی سیم
نی نی غلطم که از کمال اعجاز انگشت نبیست کرده مه را بدو نیم

_____________________________________
چون دایره ما ز پوست پوشان توایم در دایره*ی حلقه بگوشان توایم
گر بنوازی زجان خروشان توایم ور ننوازی هم از خموشان توایم

_____________________________________
هر چند زکار خود خبردار نه*ایم بیهوده تماشاگر گلزار نه*ایم
بر حاشیه*ی کتاب چون نقطه*ی شک بی کارنه*ایم اگر چه در کار نه*ایم

_____________________________________
افسوس که ما عاقبت اندیش نه*ایم داریم لباس فقر و درویش نه*ایم
این کبر و منی جمله از آنست که ما قانع به نصیب و قسمت خویش نه*ایم

_____________________________________
با یاد تو با دیده*ی تر می*آیم وز باده*ی شوق بی*خبر می*آیم
ایام فراق چون به سرآمده*است من نیز به سوی تو به سر می*آیم

_____________________________________
مادر ره سودای تو منزل کردیم سوزیست در آتشی که در دل کردیم
در شهر مرامیان چشم می*خوانند نیکو نامی ز عشق حاصل کردیم

_____________________________________
هر چند که دل به وصل شادان کردیم دیدیم که خاطرت پریشان کردیم
خوش باش که ما خوی به هجران کردیم بر خود دشوار و بر تو آسان کردیم

_____________________________________
ما طی بساط ملک هستی کردیم بی نقض خودی خداپرستی کردیم
بر ما می وصل نیک می*پیوندد تف بر رخ می که زود مستی کردیم

_____________________________________
ما با می و مستی سر تقوی داریم دنیی طلبیم و میل عقبی داریم
کی دنیی و دین هر دو بهم آید راست اینست که ما نه دین نه دنیی داریم

_____________________________________
شمعم که همه نهان فرو می*گریم می*خندم و هر زمان فرو می*گریم
چون هیچ کس از گریه من آگه نیست خوش خوش بمیان جان فرو می*گریم

_____________________________________
ما جز به غم عشق تو سر نفرازیم تا سر داریم در غمت دربازیم
گر تو سر ما بی سر و سامان داری ماییم و سری در قدمت اندازیم

_____________________________________
در مصطبها درد کشان ما باشیم بدنامی را نام و نشان ما باشیم
از بد بترانی که تو شان می*بینی چون نیک ببینی بدشان ما باشیم

_____________________________________
یک جو غم ایام نداریم خوشیم گر چاشت بود شام نداریم خوشیم
چون پخته به ما میرسد از مطبخ غیب از کس طمع خام نداریم خوشیم

_____________________________________
ببرید ز من نگار هم خانگیم بدرید به تن لباس فرزانگیم
مجنون به نصیحت دلم آمده*است بنگر به کجا رسیده دیوانگیم

_____________________________________
ما قبله*ی طاعت آن دو رو می*دانیم ایمان سر زلف مشکبو می*دانیم
با این همه دلدار به ما نیکو نیست ما طالع خویش را نکو می*دانیم

_____________________________________
من لایق عشق و درد عشق تو نیم زنهار که هم نبرد عشق تو نیم
چون آتش عشق تو بر آرد شعله من دانم و من که مرد عشق تو نیم

_____________________________________
در حضرت پادشاه دوران ماییم در دایره*ی وجود سلطان ماییم
منظور خلایقست این سینه*ی ما پس جام جهان نمای خلقان ماییم

_____________________________________
افتاده منم به گوشه*ی بیت حزن غمهای جهان مونس غمخانه*ی من
یا رب تو به فضل خویش دندانم را بخشای به روح حضرت ویس قرن

_____________________________________
ای چشم من از دیدن رویت روشن از دیدن رویت شده خرم دل من
رویت شده گل، خرم و خندان گشته روشن مه من گشته ز رویت دل من

_____________________________________
ای دوست ترا به جملگی گشتم من حقا که درین سخن نه زرقست و نه فن
گر تو زوجود خود برون جستی پاک شاید صنما به جای تو هستم من

_____________________________________
بگریختم از عشق تو ای سیمین تن باشد که زغم باز رهم مسکین من
عشق آمد واز نیم رهم باز آورد ماننده*ی خونیان رسن در گردن

_____________________________________
فریاد ز دست فلک بی سر و بن کاندر بر من نه نو بهشت و نه کهن
با این همه نیز شکر میباید کرد گر زین بترم کند که گوید که مکن

_____________________________________
ای خالق ذوالجلال وحی رحمان سازنده*ی کارهای بی سامانان
خصمان مرا مطیع من می*گردان بی*رحمان را رحیم من می*گردان

_____________________________________
بحریست وجود جاودان موج زنان زان بحر ندیده غیر موج اهل جهان
از باطن بحر موج بین گشته عیان بر ظاهر بحر و بحر در موج نهان

_____________________________________
جانست و زبانست زبان دشمن جان گر جانت بکارست نگه*دار زبان
شیرین سخنی بگفت شاه صنمان سر برگ درختست، زبان باد خزان

_____________________________________
چندین چه زنی نظاره گرد میدان اینجا دم اژدهاست و زخم پیلان
تا هر که در آید بنهد او دل و جان فارغ چه کند گرد سرای سلطان

_____________________________________
رفتم به طبیب و گفتم از درد نهان گفتا: از غیر دوست بر بند زبان
گفتم که: غذا؟ گفت: همین خون جگر گفتم: پرهیز؟ گفت: از هر دو جهان

_____________________________________
رویت دریای حسن و لعلت مرجان زلفت عنبر صدف دهان در دندان
ابرو کشتی و چین پیشانی موج گرداب بلا غبغب و چشمت طوفان

_____________________________________
فریاد و فغان که باز در کوی مغان می*خواره ز می نه نام یابد نه نشان
زانگونه نهان گشت که بر خلق جهان گشتست نهان گشتن او نیز نهان

_____________________________________
هستی به صفاتی که درو بود نهان دارد سریان در همه اعیان جهان
هر وصف زعینی که بود قابل آن بر قدر قبول عین گشتست عیان

_____________________________________
آن دوست که هست عشق او دشمن جان بر باد همی دهد غمش خرمن جان
من در طلبش دربدر و کوی به کوی او در دل و کرده دست در گردن جان

_____________________________________
یا رب ز قناعتم توانگر گردان وز نور یقین دلم منور گردان
روزی من سوخته*ی سرگردان بی منت مخلوق میسر گردان

_____________________________________
یا رب زدو کون بی*نیازم گردان وز افسر فقر سرفرازم گردان
در راه طلب محرم رازم گردان زان ره که نه سوی تست بازم گردان

_____________________________________
یا رب ز کمال لطف خاصم گردان واقف بحقایق خواصم گردان
از عقل جفا کار دل افگار شدم دیوانه*ی خود کن و خلاصم گردان

_____________________________________
دارم گله از درد نه چندان چندان با گریه توان گفت نه خندان خندان
در و گهرم جمله بتاراج برفت آن در و گهر چه بود دندان دندان

_____________________________________
دنیا گذران، محنت دنیا گذران نی بر پدران ماند و نی بر پسران
تا بتوانی عمر به طاعت گذران بنگر که فلک چه میکند با دگران

_____________________________________
بر گوش دلم ز غیب آواز رسان مرغ دل خسته را به پرواز رسان
یا رب که به دوستی مردان رهت این گمشده*ی مرا به من باز رسان

_____________________________________
یا رب تو مرا به یار دمساز رسان آوازه*ی دردم بهم آواز رسان
آن کس که من از فراق او غمگینم او را به من و مرا به او بازرسان

_____________________________________
قومی که حقست قبله*ی همتشان تا سر داری مکش سر از خدمتشان
آنرا که چشیده زهر آفاق زدهر خاصیت تریاق دهد صحبتشان

_____________________________________
فریاد ز شب روی و شب رنگیشان وز چشم سیاه و صورت زنگیشان
از اول شب تا به دم آخر شب اینها همه در رقص و منم چنگیشان

_____________________________________
رخسار تو بی نقاب دیدن نتوان دیدار تو بی حجاب دیدن نتوان
مادام که در کمال اشراق بود سر چشمه*ی آفتاب دیدن نتوان

_____________________________________
با گلرخ خویش گفتم: ای غنچه دهان هر لحظه مپوش چهره چون عشوه دهان
زد خنده که: من بعکس خوبان جهان در پرده عیان باشم و بی پرده نهان

_____________________________________
حاصل زدر تو دایما کام جهان لطف تو بود باعث آرام جهان
با فیض خدا تا بابد تابان باد مهر علمت مدام بر بام جهان

_____________________________________
بنگر به جهان سر الهی پنهان چون آب حیات در سیاهی پنهان
پیدا آمد ز بحر ماهی انبوه شد بحر ز انبوهی ماهی پنهان

_____________________________________
چون حق به تفاصیل شون گشت بیان مشهود شد این عالم پر سود و زیان
گر باز روند عالم و عالمیان با رتبه*ی اجمال حق آیند عیان

_____________________________________
سودت نکند به خانه در بنشستن دامنت به دامنم بباید بستن
کان روز که دست ما به دامان تواست ما را نتوان ز دامنت بگسستن

_____________________________________
پل بر زبر محیط قلزم بستن راه گردش به چرخ و انجم بستن
نیش و دم مار و دم کژدم بستن بتوان نتوان دهان مردم بستن

_____________________________________
از ساحت دل غبار کثرت رفتن به زانکه به هرزه در وحدت سفتن
مغرور سخن مشو که توحید خدا واحد دیدن بود نه واحد گفتن

_____________________________________
عشق آن صفتی نیست که بتوان گفتن وین در به سر الماس نشاید سفتن
سوداست که می*پزیم والله که عشق بکر آمد و بکر هم بخواهد رفتن

_____________________________________
از باده بروی شیخ رنگ آوردن اسلام ز جانب فرنگ آوردن
ناقوس به کعبه در درنگ آوردن بتوان نتوان ترا بچنگ آوردن

_____________________________________
تا لعل تو دلفروز خواهد بودن کارم همه آه و سوز خواهد بودن
گفتی که بخانه*ی تو آیم روزی آن روز کدام روز خواهد بودن

_____________________________________
سهلست مرا بر سر خنجر بودن یا بهر مراد خویش بی سر بودن
تو آمده*ای که کافری را بکشی غازی چو تویی خوشست کافر بودن

_____________________________________
دنیا نسزد ازو مشوش بودن از سوز غمش دمی در آتش بودن
ما هیچ و جهان هیچ و غم و شادی هیچ خوش نیست برای هیچ ناخوش بودن

_____________________________________
در راه خدا حجاب شد یک سو زن رو جمله*ی کار خویش را یک سو زن
در مانده*ی نفس خویش گشتی و ترا یک سو غم مال و دختر و یک سو زن

_____________________________________
یا رب تو زخواب ناز بیدارش کن وز مستی حسن خویش هشیارش کن
یا بی*خبرش کن که نداند خود را یا آنکه زحال خود خبردارش کن

_____________________________________
یک لحظه چراغ آرزوهاپف کن قطع نظر از جمال هر یوسف کن
زین شهد یک انگشت به کام تو کشم از لذت اگر مست نگردی تف کن

_____________________________________
خواهی که کسی شوی زهستی کم کن ناخورده شراب وصل مستی کم کن
با زلف بتان دراز دستی کم کن بت را چه گنه تو بت*پرستی کم کن

_____________________________________
درویشی کن قصد در شاه مکن وز دامن فقر دست کوتاه مکن
اندر دهن مار شو و مال مجوی در چاه نشین و طلب جاه مکن

_____________________________________
گفتم که: رخم به رنگ چون کاه مکن کس را ز من و کار من آگاه مکن
گفتا که: اگر وصال ما می*طلبی گر میکشمت دم مزن و آه مکن

_____________________________________
یا رب تو به فضل مشکلم آسان کن از فضل و کرم درد مرا درمان کن
بر من منگر که بی کس و بی هنرم هر چیز که لایق تو باشد آن کن

_____________________________________
یا رب نظری بر من سرگردان کن لطفی بمن دلشده*ی حیران کن
با من مکن آنچه من سزای آنم آنچ از کرم و لطف تو زیبد آن کن

_____________________________________
ای غم گذری به کوی بدنامان کن فکر من سرگشته*ی بی سامان کن
زان ساغر لبریز که پر می ز غمست یک جرعه به کار بی سرانجامان کن

_____________________________________
ای نه دله*ی ده دله هر ده یله کن صراف وجود باش و خود را چله کن
یک صبح با خلاص بیا بر در دوست گر کام تو بر نیامد آنگه گله کن

_____________________________________
در درگه ما دوستی یک دله کن هر چیز که غیرماست آنرا یله کن
یک صبح به اخلاص بیا بر در ما گر کار تو بر نیامد آنگه گله کن

_____________________________________
ای شمع چو ابر گریه و زاری کن وی آه جگر سوز سپه*داری کن
چون بهره*ی وصل او نداری ای دل دندان بجگر نه و جگر خواری کن

_____________________________________
ای ناله گرت دمیست اظهاری کن و آن غافل مست را خبرداری کن
ای دست محبت ولایت بدر آی وی باطن شرع دوستی کاری کن

_____________________________________
افعال بدم ز خلق پنهان می*کن دشوار جهان بر دلم آسان می*کن
امروز خوشم به دار و فردا با من آنچ از کرم تو می*سزد آن می*کن

_____________________________________
رازی که به شب لب تو گوید با من گفتار زبان نگرددش پیرامن
زان سر به گریبان سخن برنارد پیراهن حرف تنگ دارد دامن

_____________________________________
عاشق من و دیوانه من و شیدا من شهره من و افسانه من و رسوا من
کافر من و بت پرست من ترسا من اینها من و صد بار بتر زینها من

_____________________________________
ای زلف مسلسلت بلای دل من وی لعل لبت گره گشای دل من
من دل ندهم به کس برای دل تو تو دل به کسی مده برای دل من

_____________________________________
ای عشق تو مایه*ی جنون دل من حسن رخ تو ریخته خون دل من
من دانم و دل که در وصالت چونم کس را چه خبر ز اندرون دل من

_____________________________________
شد دیده به عشق رهنمون دل من تا کرد پر از غصه درون دل من
زنهار اگر دلم بماند روزی از دیده طلب کنید خون دل من

_____________________________________
بختی نه که با دوست در آمیزم من صبری نه که از عشق بپرهیزم من
دستی نه که با قضا در آویزم من پایی نه که از دست تو بگریزم من

_____________________________________
ای آنکه تراست عار از دیدن من مهرت باشد بجای جان در تن من
آن دست نگار بسته خواهم که زنی با خون هزار کشته در گردن من

_____________________________________
ای گشته سراسیمه به دریای تو من وی از تو و خود گم شده در رای تو من
من در تو کجا رسم که در ذات و صفات پنهانی من تویی و پیدای تو من

_____________________________________
سلطان گوید که نقد گنجینه*ی من صوفی گوید که دلق پشمینه*ی من
عاشق گوید که درد دیرینه*ی من من دانم و من که چیست در سینه*ی من

_____________________________________
اسرار ازل را نه تو دانی و نه من وین حرف معما نه تو خوانی و نه من
هست از پس پرده گفتگوی من و تو چون پرده در افتد نه تو مانی و نه من

_____________________________________
زد شعله به دل آتش پنهانی من زاندازه گذشت محنت جانی من
معذورم اگر سخن پریشان افتاد معلوم شود مگر پریشانی من

_____________________________________
دارم ز جفای فلک آینه گون وز گردش این سپهر خس پرور دون
از دیده رخی همچو پیاله همه اشک وز سینه دلی همچو صراحی همه خون

_____________________________________
شوریده دلی و غصه گردون گردون گریان چشمی و اشک جیحون جیحون
کاهیده تنی و شعله خرمن خرمن هر شعله ز کوه قاف افزون افزون

_____________________________________
فریاد ز دست فلک آینه گون کز جور و جفای او جگر دارم خون
روزی به هزار غم به شب می*آرم تا خود فلک از پرده*چه آرد بیرون

_____________________________________
تا گرد رخ تو سنبل آمد بیرون صد ناله ز من چون بلبل آمد بیرون
پیوسته ز گل سبزه برون می*آید این طرفه که از سبزه گل آمد بیرون

_____________________________________
در راه یگانگی نه کفرست و نه دین یک گام زخود برون نه و راه ببین
ای جان جهان تو راه اسلام گزین با مار سیه نشین و با ما منشین

_____________________________________
گر سقف سپهر گردد آیینه*ی چین ور تخته*ی فولاد شود روی زمین
از روزی تو کم نشود دان به یقین میدان که چنینست و چنینست و چنین

_____________________________________
گر صفحه*ی فولاد شود روی زمین در صحن سپهر گردد آیینه*ی چین
از روزی تو کم نشود یک سر موی حقا که چنینست و چنینست و چنین

_____________________________________
ای در همه شان ذات تو پاک از شین نه در حق تو کیف توان گفت نه این
از روی تعقل همه غیرند و صفات ذاتت بود از روی تحقق همه عین

_____________________________________
یا رب به رسالت رسول الثقلین یا رب به غزا کننده*ی بدر و حنین
عصیان مرا دو حصه کن در عرصات نیمی به حسن ببخش و نیمی به حسین

_____________________________________
بر ذره نشینم بچمد تختم بین موری بدو منزل ببرد رختم بین
گر لقمه مثل ز قرص خورشید کنم تاریکی سینه آورد بختم بین


_____________________________________
از زهد اگر مدد دهی ایمان را مرتاض کنی به ترک دینی جان را
ترک دنیا نه زهد دنیا زیراک نزدیک خرد زهد نخوانند آن را

_____________________________________
آن عشق که هست جز*ی* لاینفک ما حاشا که شود به عقل ما مدرک ما
خوش آنکه ز نور او دمد صبح یقین ما را برهاند ز ظلام شک ما

_____________________________________
در رفع حجب کوش نه در جمع کتب کز جمع کتب نمی*شود رفع حجب
در طی کتب بود کجا نشه*ی حب طی کن همه را بگو الی الله اتب

_____________________________________
شیرین دهنی که از لبش جان میریخت کفرش ز سر زلف پریشان میریخت
گر شیخ به کفر زلف او ره می*برد خاک ره او بر سر ایمان می*ریخت

_____________________________________
گر طالب راه حق شوی ره پیداست او راست بود با تو، تو گر باشی راست
وانگه که به اخلاص و درون صافی او را باشی بدان که او نیز تراست

_____________________________________
من بنده*ی عاصیم رضای تو کجاست تاریک دلم نور و صفای تو کجاست
ما را تو بهشت اگر به طاعت بخشی این بیع بود لطف و عطای تو کجاست

_____________________________________
دوزخ شرری ز آتش سینه*ی ماست جنت اثری زین دل گنجینه*ی ماست
فارغ ز بهشت و دوزخ ای دل خوش باش با درد و غمش که یار دیرینه*ی ماست

_____________________________________
سوفسطایی که از خرد بی*خبرست گوید عالم خیالی اندر گذرست
آری عالم همه خیالیست ولی پیوسته حقیقتی درو جلوه گرست

_____________________________________
کردیم هر آن حیله که عقل آن دانست تا بو که توان راه به جانان دانست
ره می*نبریم وهم طمع می*نبریم نتوان دانست بو که نتوان دانست

_____________________________________
آنرا که حلال زادگی عادت و خوست عیب همه مردمان به چشمش نیکوست
معیوب همه عیب کسان می*نگرد از کوزه همان برون تراود که دروست

_____________________________________
عالم به خروش لااله الا هوست عاقل بگمان که دشمنست این یا دوست
دریا به وجود خویش موجی دارد خس پندارد که این کشاکش با اوست

_____________________________________
در درد شکی نیست که درمانی هست با عشق یقینست که جانانی هست
احوال جهان چو دم به دم میگردد شک نیست درین حال که گردانی هست

گفتی که منم ماه نشابور سرا
ای ماه نشابور نشابور ترا

آن تو ترا و آن ما نیز ترا
با ما بنگویی که خصومت ز چرا

------------------------------------------------------------------
یا رب ز کرم دری برویم بگشا
راهی که درو نجات باشد بنما
مستغنیم از هر دو جهان کن به کرم
جز یاد تو هر چه هست بر از دل ما

-----------------------------------------------------------------
یا رب مکن از لطف پریشان ما را
هر چند که هست جرم و عصیان ما را
ذات تو غنی بوده و ما محتاجیم
محتاج بغیر خود مگردان ما را

----------------------------------------------------------------
گر بر در دیر می*نشانی ما را
گر در ره کعبه میدوانی ما را
اینها همگی لازمه*ی هستی ماست
خوش آنکه ز خویش وارهانی ما را

---------------------------------------------------------------
تا چند کشم غصه*ی هر ناکس را
وز خست خود خاک شوم هر کس را
کارم به دعا چو برنمی*آید راست
دادم سه طلاق این فلک اطلس را

وا فریادا ز عشق وا فریادا
کارم بیکی طرفه نگار افتادا

گر داد من شکسته دادا دادا
ور نه من و عشق هر چه بادا بادا

-------------------------------------------------
گفتم صنما لاله رخا دلدارا
در خواب نمای چهره باری یارا
گفتا که روی به خواب بی ما وانگه
خواهی که دگر به خواب بینی ما را

--------------------------------------------------
در کعبه اگر دل سوی غیرست ترا
طاعت همه فسق و کعبه دیرست ترا
ور دل به خدا و ساکن میکده*ای
می نوش که عاقبت بخیرست ترا

------------------------------------------------
وصل تو کجا و من مهجور کجا
دردانه کجا حوصله مور کجا
هر چند ز سوختن ندارم باکی
پروانه کجا و آتش طور کجا

-----------------------------------------------
تا درد رسید چشم خونخوار ترا
خواهم که کشد جان من آزار ترا
یا رب که ز چشم زخم دوران هرگز
دردی نرسد نرگس بیمار ترا

سوفسطایی که از خرد بی*خبرست
گوید عالم خیالی اندر گذرست

آری عالم همه خیالیست ولی
پیوسته حقیقتی درو جلوه گرست

----------------------------------------------------
کردیم هر آن حیله که عقل آن دانست
تا بو که توان راه به جانان دانست
ره می*نبریم وهم طمع می*نبریم
نتوان دانست بو که نتوان دانست

--------------------------------------------------
آنرا که حلال زادگی عادت و خوست
عیب همه مردمان به چشمش نیکوست
معیوب همه عیب کسان می*نگرد
از کوزه همان برون تراود که دروست

------------------------------------------------
عالم به خروش لااله الا هوست
عاقل بگمان که دشمنست این یا دوست
دریا به وجود خویش موجی دارد
خس پندارد که این کشاکش با اوست

-----------------------------------------------
در درد شکی نیست که درمانی هست
با عشق یقینست که جانانی هست
احوال جهان چو دم به دم میگردد
شک نیست درین حال که گردانی هست

گر درویشی مکن تصرف در هیچ
نه شادی کن بهیچ و نه غم خور هیچ

خرسند بدان باش که در ملک خدای
در دنیی و آخرت نباشی بر هیچ

---------------------------------------------------------
بی شک الفست احد، ازو جوی مدد
وز شخص احد به ظاهر آمد احمد
در ارض محمد شد و محمود آمد
اذ قال الله: قل هو الله احد

-------------------------------------------------------
جانا من و تو نمونه*ی پرگاریم
سر گر چه دو کرده*ایم یک تن داریم
بر نقطه روانیم کنون چون پرگار
در آخر کار سر بهم باز آریم

-----------------------------------------------------
در درویشی هیچ کم و بیش مدان
یک موی تو در تصرف خویش مدان
و آنرا که بود روی به دنیا و به دین
در دوزخ یا بهشت درویش مدان

---------------------------------------------------
از هر چه نه از بهر تو کردم توبه
ور بی تو غمی خوردم از آن غم توبه
و آن نیز که بعد ازین برای تو کنم
گر بهتر از آن توان از آن هم توبه

باز آ باز آ هر آنچه هستی باز آ

گر کافر و گبر و بت*پرستی باز آ

این درگه ما درگه نومیدی نیست

صد بار اگر توبه شکستی باز آ

[hr]

یا رب به محمد و علی و زهرا

یا رب به حسین و حسن و آل*عبا

کز لطف برآر حاجتم در دو سرا

بی*منت خلق یا علی الاعلا

[hr]

یاد تو شب و روز قرین دل ماست

سودای دلت گوشه نشین دل ماست

از حلقهٔ بندگیت بیرون نرود

تا نقش حیات در نگین دل ماست

[hr]

آنرا که قضا ز خیل عشاق نوشت

آزاد ز مسجدست و فارغ ز کنشت

دیوانهٔ عشق را چه هجران چه وصال

از خویش گذشته را چه دوزخ چه بهشت

[hr]

اندوه تو از دل حزین می*دزدم

نامت ز زبان آن و این می*دزدم

می*نالم و قفل بر دهان می*فکنم

می*گردیم و خون در آستین می*دزدم


برچسب‌ها: رباعی, ابوسعید, رباعی ابوسعید
+ نوشته شده در  ساعت 13:22  توسط مهدی  | 

خیام و فلسفه اش/امیر افشاری

خیام و فلسفه اش

شاید در میان تمام اندیشمندان، ادبا و بزرگان میهنمان، نام هیچ کس بسان نام خیام چنین آوازه ای رسا در جهان پیدا نکرده باشد. صرف نظر از دلایل این استقبال، این فرصت کوتاه تلاشی برای بازشناسی عمر خیام نیشابوری خواهد بود.

از دیدگاه اثر شناسانه، دوران زندگی او با چند رویداد تاریخ ساز همراه بوده است. قدرت نمایی آل بویه در بغداد، حکمرانی و نفود سیاسی خلفا را تا به سطح یک مقام تشریفاتی کاهش داده بود، اما در روزگار خیام قدرت سیاسی آل بویه نیز رو به زوال می نمود. جنگ های صلیبی و در آخر قیام سلجوقیان شاید در بین این موارد، بیشترین تاثیر را در زندگی او گذاشت.

فضای مذهبی حاکم در آن دوران، از شرایط سیاسی آن دوران نیز بحرانی تر بود. ایران نخستین تجربه های اختلافات فرقه ای را بر سطح خاکیش به نظاره نشسته بود. مجادلات، بحث ها و جنجال های فرقه های سنی، شیعه، اشعری و معتذلی و در آن سو، ورود باطنیان بدین فضا، به هر چه بیشتر پیچیده شدن این فضا کمک می کرد، اما خیام در سرش پندار های دیگری بود و شاید این تفاوت اعتقادی و رفتاری او بود که وی را در زمان حیاتش به اوج شهرت رساند.

نظامی عروضی، یکی از شاگردانش او را حجه الحق و امام و بیهقی، فیلسوف سیدالحکما لقب می دهند. او در ریاضیات و فن جبر ابرنخبه و در حل معادلات سه مجهولی صاحب سبک بود. در رصد و ستاره شناسی دانشمند بود. او سرپرستی گروهی از خبرگان را برای اصلاح تقویم خورشیدی به عهده داشت و نتیجه این تلاش، تقویمی شد که به خاطر کمترین میزان خطا، شهرتی جهانی یافت. تقویم خورشیدی حقیقی (با اختلافی نزدیک به صفر با آن) یا تقویم جلالی با نام ماه های یزدگردی گوشه ای از تلاش او برای پارسی ماندن بود. آنان با ایجاد شکلی جدید از سال کبیسه، اندازه خطا را به حداقل ممکن رساندند. سال کبیسه ای که همه ما با آن آشنا هستیم و هر چهار سال یک بار فرض می شد را کبیسه رباعی و با گذشت شش و یا هفت دوره کبیسه رباعی یک دوره پنج ساله خواهیم داشت که آن را کبیسه خماسی نام نهادند.

شاید تاثیرگذارترین و فرهنگ سازترین جنبه های اندیشه خیام، آثارش در فن جبر و ستاره شناسی باشد، اما شناخته شده ترین و بی شک محبوب ترین بعد اندیشه خیام میان توده ها، یا بهتر است بگوییم اکسیر جاودانگی نامش در مقیاس جهانی، رباعیات او بوده است.

هرچند در شناساندنش به غرب نمی توان نقش ادوارد فیتز جرالد و ترجمه بی نظیرش را نادیده گرفت که به راستی حق مطلب را در قالب منظومه ای با مضامین وام گرفته از رباعیات خیام ادا کرد. اشعاری که همیشه در سایه ای از ابهام بازشناسی شده است و غربال تردیدی با روزنه هایی به وسعت ۹ قرن گسستگی و درد پاک کردن سخن خیام از غبار خیام گون سخنوران.

رباعیات خیام علاوه بر جنبه ادبی، تنها اثر به جای مانده از اوست که حاوی نکته ها و گزین گویه های فلسفی است. خیام فیلسوف ناشناخته ترین بعد فرهنگی اوست، او خود دراین باره می گوید:

دشمن به غلط گفت که من فلسفیم

ایزد داند که آنچه او گفت نیم

لیکن چو در این غم آشیان آمده ام

آخر کم از اینک، بدانم که کیم

اما از سوی دیگر عروضی سمرقندی شاگرد او، ابوالحسن بیهقی از نزدیکان به زمان از و شهرورزی او را فیلسوف نامیده اند; ولی اگر شرط یک فرد برای فیلسوف بودن داشتن مکتوباتی همراه و هم جهت برای شرح یک جهان بینی و قدم زدن در چارچوب مبانی منسجم اندیشه ای نوین و البته مفید برای اجتماع الزامی نباشد، آنگاه هر موجودی خود فلسفه است. البته اگر باور داشته باشیم که او مطالعات فلسفی داشته است علت به جای نماندن اثری فلسفی از او می تواند چند دلیل داشته باشد.

۱) بیهقی و گروهی دیگر از مترجمان خیام نوشته اند: "خیام در تصنیف و تعلیم بخل می ورزد" که البته این نگرش تا حدی نگاهی خصمانه به موضوع است. تعداد کم آثار به جا مانده از خیام، در قطر هایی نازک پی به بی توجهی او به امر نگارش می بریم. او تا حرفی تازه نمی داشت چیزی نمی نوشت.

۲) ترس از تکفیر محکوم شدن به زندقه یا الحاد که از او انسانی محافظه کار می سازد. گو آنکه تا یک قرن بعد از مرگش کسی از شعر های او خبر نداشت. حتی عده ای بر این باورند که با روحیاتش سفر حجی که رفت حکم سرپوش بر این شایعات بود.

۳) از بین رفتن اثر به دلیل مخفی نگاه داشتنشان.

اما تمام این ها می تواند پنداری بیش نباشد. در پایین مختصری از جهان بینی و باور های موجود در لابه لای اشعارش را با رباعی وابسته به آن می آورم:

۱) خدا باوری:

او خدایی مهربان را که خیر محض است، باور دارد.

گفتی که تو را عذاب خواهم فرمود

هرگز من از این خبر هراسم نفزود

جایی که تویی عذاب نبود آنجا

و آنجا که تو نیستی کجا خواهی بود

۲) جبر:

من می خورم و هر که چو من اهل بود

می خوردن من به نزد وی سهل بود

می خوردن من حق ز ازل می دانست

گر می نخورم علم خدا جهل بود

۳) اپیکوریسم:

لذت گرایی عقلانی همانسان که اندیشه اپیکور با بی قیدی اخلاقی یکسان تعبیر شد; امثال نجم الدین رازی، خیام را نیز به عدم اعتقاد به اخلاق محکوم کرده اند، اما صحبت از لذتی عقلانی است، بدون رنج پس از اتمامش و ضمنا با در نظر گرفتن زندگی پربارش باور بی قیدی خیام در لذت عجیب می نماید.

چون می گذرد عمر چه شیرین و چه تلخ

پیمانه چو پر شود چه بغداد و چه بلخ

می نوش که بعد از من و تو ماه بسی

از سلخ به غزه آید از غزه به سلخ

۴) بودیسم:

بدبینی و دنیاگریزی دو مفهوم کلیدی در مکتب بوداست.

چون حاصل آدمی در این شورستان

جز خوردن غصه نیست یا کندن جان

خرم دل آنکه از جهان بیرون شد

آسوده کسی که خود نیامد به جهان

و چرخه سامپسارا یا کارمن، چرخه تناسخ و حیات:

هر سبزه که بر کنار رودی رسته است

گویی ز لب فرشته خویی رسته است

۵) نمی دانم گرایی:

او به نوعی ضعف بشر در قبال درک جوهر و پدیده های فرااندیشه ای در تقابل با اتفاقات و نگاهی نادیده انگارانه به احتمالات فرا ماده ای باور دارد.

قومی متفکرند اندر ره دین

جمعی متحیرند در شک و یقین

ناگاه منادی در آید زکمین

کای بی خبران راه نه آن است و نه این


نویسنده : دکتر امیر افشاری / روزنامه مردم سالاری


برچسب‌ها: فلسفه رباعیات خیام, رباعی
+ نوشته شده در  ساعت 12:53  توسط مهدی  | 

رباعی بیژن ارژن

آن‌سان که درخت، برگ را زیسته‌اید
در عریانی، تگرگ را زیسته‌اید
بیچاره به ما که زندگی را مردیم
خوشبخت شما که مرگ را زیسته‌اید

 

چشمت بستی و ماه پنهان کردی

آن چهره ی بی گناه پنهان کردی

ای عشق چو آب زیر کاهی بودی

آتش در زیر کاه پنهان کردی

 

گفتند فقط مترسک و چوبی بود

چوبی که فقط حکایت خوبی بود

باد آمد و دکمه ی مترسک وا شد

بر سینه ی او مسیح مصلوبی بود

 

می خواهی از این کلبه تارم بروی

این گونه غریب از کنارم بروی

یک لقمه نان هست که با هم بخوریم

امشب به خدا نمی گذارم بروی

 

زیباست در آسمان ،سلام هشتم

این کوچ پرنده ها به بام هشتم
افتاده در آسمان چه هشتی !انگار

رفتند زیارت امام هشتم

 

 
دنیا دست خوابگردانها بود

صحرا مست سراب گردانها بود

مشتی تخمه دهانشان را بسته است

و این قصه ی آفتابگردانها بود


خشت اول، حدیث با هم بودن
خشت آخر، دو دوست با هم دشمن
تصویر تو خشت خام باران‌زده‌ای است
بر سینه‌ی دیوار ترک‌خورده‌ی من


پشت سخنت شنیده‌ای پنهان است
مروارید سپیده‌ای پنهان است
هرچند دو بیت بیشتر نتوانم
در هر بیتی قصیده‌ای پنهان است


بطری‌ها، چوب‌پنبه‌هاشان در گوش
لیوان‌ها با دهان خواهش خاموش
بطری شکسته ناگهانِ انگور
لیوان شکسته گربه‌ی بازیگوش


ای اسبِ سپید پیر! کی گاه تو بود؟
ای بخت سپید کی به‌دلخواه تو بود؟
از آن همه سنگِ آسیا گرداندن
سهم تو همین توبره‌ی کاه تو بود


حرفی جان از بادکنک می‌گیرد
گفتیم اگر بادکنک بپذیرد
بر گردن هر بادکنک یک گره است
که باز شود بادکنک می‌میرد


حرفی است که گفتنش پشیمان شده است
روی از همه پوشیدن و پنهان شدن است
بی روی تو روسیاه عالم شده‌ایم
این آخر آفتابگردان شدن است


هی برگ به برگ یادها می‌آیند
باداها و مبادها می‌آیند
تنها گره روسری‌ات می‌داند
کی آن همه گردبادها می‌آیند


نیزار شکسته جای پای صیاد
هر نی که شکست، شد دهان فریاد
از نیزاران چشم‌هایت پر زد
مرغابی خواب، خوابت آشفته مباد


هر شب من و ماهتاب پشت شیشه
خواب از تو خیال، خواب پشت شیشه
گلدان سیاه کاکتوسم ای دوست
دلبسته به آفتاب پشت شیشه


در خانه نشسته بود و هی پا می‌زد
پا می‌زد و پا می‌زد و درجا می‌زد
دیوانه که با دوچرخه‌ی بی‌چرخش
هر شب در خانه‌ی شما را می‌زد


دیوار شب است ریخته بر دوشت
دیوار که شد غبار آن تن‌پوشت
خرگوشستان بود که خواب من بود
آن دره‌ی مه‌گرفته‌ی آغوشت


دیوار کجاست سر به سر آوار است
آواره‌ی دشت‌های بم بسیار است
با این که تمام سقف‌ها ریخته‌اند
عکس مولا هنوز بر دیوار است


ای کاش که این در به کلیدی برسد
با سردی دی سبزه‌ی عیدی برسد
این جمعه سیاه بود و آن جمعه سیاه
ای کاش که جمعه سپیدی برسد


این شاخه‌ی خرماست که شیون کرده
آتش بر هر خرابه روشن کرده
خرمای مضافتی بم یک عمر است
این زلزله را سیاه بر تن کرده


همسایه غمی نیست بدین پایه رسد
هرجا که غمی، خوار و سبک مایه رسد
کی می‌داند کیست که اینجا خفته است
همسایه مگر به داد همسایه رسد


چسبیده دلی به سینه‌ی دیواری
افتاده به گردنی طناب داری
آدم نشدی و رفتی و پشت سرت
گندم‌زاری خشک، که ته‌سیگاری...


پشت دیوار، چشمه‌ای و ماهی‌است
یا خلوت عاشقانه‌ی دلخواهی است
دست تو به میله‌های دیدن نرسید
این شعر چهارپایه‌ی کوتاهی است


در ساحل رودخانه مردی است اسیر
سنگی مردی که پای او در زنجیر
آن سنگ که یک روی سپید از آب است
یک روی سیاه از آتش ماهی‌گیر


برگی پر زد انار آویزان شد
فانوس سر مزار آویزان شد
پائیز رسید ماهیان کوچیدند
تنگ ماهی به دار آویزان شد


موجی ز خیالات کهن می‌بافند
با رنگ نمی‌شود شدن می‌بافند
چشمان مرا به شرم باران زده ات
دستان تو را به دست من می‌بافند


باران، یک‌ریز، قاب چوبی، پائیز
از برگ چنار، حوض کوچک لبریز
آنقدر به روزنامه‌ها فکر نکن
آئینه کنار میز، لبخند تو نیز


در خانه‌ی آب، خواب کی بنشیند
پای چشمه، سراب کی بنشیند
امید به ناامیدی من چه کند
این برف به روی آب کی بنشیند


لب‌های برآمده، لب نارنجک
دیوار ترک‌خورده، تب نارنجک
انگور، کنار تاک‌ها زنده به‌گور
گم شد نارنج در شب نارنجک


ای شیر، دم از شکستن نرده زدی
این حرف شکسته را چه بی‌پرده زدی
می‌خواستی آنچنان به پایان نرسی
بر گله‌ی فیل‌های رم‌کرده زدی


پرواز پرنده را قفس گوش نکرد
از عشق نوشتیم، هوس گوش نکرد
از آن روزی که عاقبت می‌آید
هرچه گفتیم هیچ کس گوش نکرد


چونان که دهان مردگان است / دری-
- باز است دری بسته. من و در به‌دری
تاکی / تا چند / تا سمرقند / خجند
تا برگ / تگرگ / مرگ / تا می‌نگری


حاشا که بمیرند سوان بر خاک
بر خاک سوارند که توفان بر خاک
رگ‌های بریده یا فرات و دجله

در رهگذر باد،پریشان بودم

چون قایقکی اسیر توفان بودم

می رفتم و می گریستم از غم تو

دیشب تا صبح زیر باران بودم

 

پشت سر هم،شبم گره خورد بهم

زنجیر هزار غم،گره خورد بهم

پشت بیشه،بوی شغالان کم بود؟!

شاخ دو گوزن گره خورد به هم


عشقش گویند و جز هوس نفروشند!

گل های بدون خار و خس نفروشند!

پیداست چقدر آسمانش آبی ست،

جایی که پرنده بی قفس نفروشند!


میله میله نفس نفس می بافم

در وهم نشسته و هوس می بافم

تو سروی،آزاد و رها،اما من

بید مجنونم و قفس می بافم


سروی که شکسته بود و تنها شده بود

با ضرب تبر ز باغ منها شده بود

تابوت شکسته فراموش شده

جای بازی توله سگ ها شده بود


پرواز پرنده را قفس گوش نکرد

از عشق نوشتیم،هوس گوش نکرد

از آن روزی که عاقبت می آید

هر چه گفتیم،هیچ کس گوش نکرد



با پنجره ای شیفته نور شدیم

با پنجره ای که بسته شد،کور شدیم

با یک فنجان چای،رسیدیم بهم

با یک فنجان قهوه،ز هم دور شدیم


برچسب‌ها: رباعی, بیژن ارژن
+ نوشته شده در  ساعت 15:31  توسط مهدی  | 

رباعیات خیام ویکی پدیا

رباعیات خیام
از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری, جستجو
برای آلبوم موسیقی با این نام به رباعیات خیام (آلبوم موسیقی) رجوع کنید.
تصویری از رباعیات خیام، نسخه ادوارد فیتزجرالد، چاپ ۱۹۰۵.

رباعیات خیام مجموعه شعرهای عمر خیام در قالب رباعی است که در سده‌های پنجم و ششم هجری به زبان فارسی سروده شده‌اند و عمدتاً بیانگر دیدگاه‌های فلسفی او است.

به دلیل آن‌که این اشعار از منابع گوناگونی گردآوری شده‌اند، در صحت بعضی از آن‌ها نظر یکسانی وجود ندارد. با این حال مضمون رباعیات خیام را به طور کلی می‌توان به پنج بخش تقسیم کرد: ۱. رازهای جهان هستی ۲. ناگزیری‌های زندگانی (سرنوشت، بی‌وفایی دنیا، مرگ و خاک و گِل ما) ۳. پرسش‌ها ۴. چگونگی زندگانی اجتماعی ۵. دَم‌های خوش زندگانی.[۱]

اگرچه به جز این اشعار، خیام دستاوردهای مهم و گوناگون دیگری در زمینه‌های ریاضی و ستاره‌شناسی نیز داشته‌است و به همین سبب دارای لقب حجّةالحق بود، اما شهرت جهانی وی بیشتر به واسطهٔ همین رباعیاتش می‌باشد که به اغلب زبان‌های زنده ترجمه شده‌اند.

محتویات

[نهفتن]

نسخه‌ها [ویرایش]

از آن‌جا که هیچ دیوان تنظیم‌شده‌ای توسط خود خیام یا دیگران در زمان کوتاهی پس از مرگ وی به دست نیامده‌است، در مورد تعداد این رباعی‌ها و نیز حقیقی یا جعلی بودن بعضی از آن‌ها اختلاف نظر وجود دارد. از این رو بسیاری از محققان اروپایی و ایرانی به فکر تمیز و تشخیص اشعار قطعی و مسلم وی افتاده‌اند که حاصل آن نسخه‌های متعدد و متفاوتی از رباعیات خیام است.

نسخه‌های اروپایی [ویرایش]

ظاهراً آرتور کریستنسن ایران‌شناس دانمارکی اولین کسی بود که به فکر تعیین رباعیات اصیل و حذف رباعیات جعلی از مجموعه اشعار منسوب به خیام افتاده‌است. او روش‌های متفاوتی برای تشخیص ترانه‌های حقیقی در نظر گرفت که یکی از این روش‌ها تقکیک اشعاری بود که دارای نام خیام بودند. اما خود او نیز پس از مدتی به این روش شک کرد، چراکه از مضمون بعضی از آن‌ها بر می‌آمد که شاعر دیگری آن را درباره خیام گفته باشد. علاوه بر آن تعداد این گونه رباعیات از ده یا دوازده رباعی تجاوز نمی‌کرد.[۲]

پس از کریستنسن، نیکلای ژوکوفسکی دانشمند روسی نیز نسخه‌ای از رباعیات خیام را با عنوان «عمر خیام و رباعیات سرگردان» تهیه کرد که در آن برای تشخیص رباعیات حقیقی خیام از روش دیگری استفاده شده‌است. او ۸۲ ترانه‌ای را که غیر از خیام به شاعران دیگری هم نسبت داده‌اند حذف کرد. این طریقهٔ ژوکوفسکی بین اندیشمندان طرفدارانی پیدا کرد و برخی از محققان روش وی را مناسب دانستند. پس از او کریستنسن و ادوارد دنیسن راس شرق‌شناس بریتانیایی نیز این فرضیه را دنبال کردند و اشعار حذف شده را به ۱۰۱ رباعی رساندند.

اما دکتر فردریش روزن دانشمند آلمانی روش ژوکوفسکی و پیروانش را مناسب ندانست و بر رد این نظریه چنین استدلال کرد:[۳]

« ما نمی‌توانیم فقط به پیدا شدن یک رباعی در دیوانی بدون ملاحضه معنی آن، رباعی را به صاحب آن دیوان نسبت دهیم، زیرا علاوه بر این‌که اشعار گویندگان دیگر داخل گفته‌های خیام شده، ممکن است از رباعیات خیام هم به دیوان سایر شعرا راه یافته باشد. »

خود روزن تشخیص رباعیات اصلی خیام را از روی مفاهیم فلسفی ممکن می‌دانست و در نسخهٔ رباعیات خیام خودش، پس از معرفی ۲۳ رباعی و ۵ قطعه شعر عربی چنین اظهار نظر می‌کند:[۳]

« رباعیات و اشعاری که از عالم تفکرات اشعار فوق‌الذکر دور هستند ابداً به خیام مربوط نیستند و باید آن‌ها را جزء اضافات محسوب داشت و اشعاری که به‌عکس دارای این افکار هستند ممکن است از آثار او باشند. »

نسخه‌های ایرانی [ویرایش]

ظاهراً نخستین فردی که در ایران به فکر تعیین و تفکیک رباعیات اصیل خیام افتاد غلامرضا رشید یاسمی بود. او در نسخهٔ خود که در سال ۱۳۰۳ منتشر کرد از بین ۳۴۰ رباعی منتسب به خیام ۲۴۰ رباعی را قابل قبول دانست.[۲]

پس از آن صادق هدایت نیز در سال ۱۳۱۳ نسخه‌ای از رباعیات خیام را منتشر کرد. نسخهٔ هدایت با عنوان «ترانه‌های خیام» شامل ۱۱۹ رباعی است که از نظر مضامین به چند دستهٔ کلی تقسیم شده‌اند: ۱. راز آفرینش ۲. درد زندگی ۳. از ازل نوشته ۴. گردش دوران ۵. ذرات گردنده ۶. هر چه باداباد ۷. هیچ است ۸. دم را دریابیم.

سپس در سال ۱۳۲۰ محمدعلی فروغی با استفاده از منابع قدیمی، جُنگ‌ها و سفینه‌های کتابخانه‌های ایران و ترکیه نسخه‌ای از رباعیات خیام را که شامل ۱۷۸ رباعی منسوب به خیام بود تهیه کرد.

در سال ۱۳۳۶ احمد شاملو هم نسخه‌ای از رباعیات خیام را که دارای ۱۲۵ رباعی است در کتابی به نام «ترانه‌ها» ارائه کرد.

علی دشتی نیز در سال ۱۳۴۴ در کتابی با عنوان «دمی با خیام» ۸۱ رباعی را رباعیات حقیقی خیام می‌داند و ۲۰ رباعی دیگر را «خیامانه» می‌خواند.

در سال ۱۳۸۵ نیز کتاب دایره سپهر شامل متن کامل رباعیات خیام به تصحیح جاوید مقدس صدقیانی به چاپ رسید.[۴]

ترجمه‌ها [ویرایش]

رباعیات خیام تا کنون ۳۲ بار به زبان انگلیسی، ۱۶ بار به فرانسوی، ۱۲ بار به آلمانی، ۱۱ بار به اردو، ۸ بار به عربی، ۵ بار به ایتالیایی، ۴ بار به ترکی و روسی، ۲ بار به دانمارکی، سوئدی[۲] و نروژی،[۵] اسپانیایی،[۶] پرتغالی،[۷] لاتین، چینی، هندی، ارمنی،[۸] ژاپنی،[۹] یونانی،[۱۰] چک،[۱۱] اسپرانتو، هلندی، مجاری، گالیک، گجراتی، پرونسی،[۱۲] صربی،[۱۳] کاتالان،[۱۴] لزگی[۱۵] و کردی[۱۶] ترجمه شده‌است.

در این میان مشهورترین ترجمهٔ رباعیات خیام که باعث شهرت عالمگیر او و اشعارش شد، ترجمهٔ شاعر بریتانیایی ادوارد فیتزجرالد در سال ۱۸۵۹ به زبان انگلیسی است؛ هرچند که اشعار ترجمه شده توسط فیتزجرالد عاری از ترانه‌های سُست و سبُک نیست و بسیار بعید به نظر می‌رسد همهٔ این سروده‌ها متعلق به خیام باشد.[۲][۱۷]

همچنین ببینید [ویرایش]

منابع [ویرایش]

  1. رباعی‌های خیام، پرفسور حسین صادقی، انتشارات امیرخانی، ISBN 0-907165-27-3.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ از پندار تا یقین: مروری بر خیام هدایت، ذکاء المک فروغی و دشتی، دانشفر همدانی، انتشارات مفتون همدانی، بهار ۱۳۷۶، ISBN 964-91496-2-7.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ مقدمهٔ دکتر فردریش روزن بر رباعیات حکیم عمر خیام، برلین، چاپخانه کاویانی، نوروز ۱۳۰۴.
  4. دایره سپهر، جاوید مقدس صدقیانی، انتشارات چشمه، ۱۳۸۵.
  5. خوشحالم که خیام شهرت جهانی دارد، وب‌گاه aftabir.com،‏ ۲۸ بهمن ۱۳۸۷. بازدید ۱۴ خرداد ۱۳۹۰.
  6. «رباعیات خیام» به زبان اسپانیایی ترجمه شد، وب‌گاه aftabir.com،‏ ۱۵ دی ۱۳۸۹. بازدید ۱۴ خرداد ۱۳۹۰.
  7. لیلی و مجنون برای نخستین بار به پرتغالی ترجمه شد، خبرگزاری میراث فرهنگی، ۲۸ اردیبهشت ۱۳۸۴. بازدید ۱۴ خرداد ۱۳۹۰.
  8. خیام؛ ترجمان ناله‌ها (زبانی بی‌تکلف)، روزنامه همشهری، شماره ۳۴۱۳، یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۳۸۳. بازدید ۱۰ آبان ۱۳۸۹.
  9. خیام‌شناس ژاپنی مورد تجلیل قرار گرفت، وب‌گاه سفارت ایران در ژاپن، ۲۶ اردیبهشت ۱۳۸۹. بازدید ۱۴ خرداد ۱۳۹۰.
  10. چند کتاب درباره خیام به زبان یونانی، وب‌گاه کتاب‌نیوز، ۱۸ فروردین ۱۳۸۸. بازدید ۱۴ خرداد ۱۳۹۰.
  11. رباعیات خیام به زبان چک (چک)، ویکی‌نبشته.
  12. حکیم عمر خیام نیشابوری، وب‌گاه khayyam.info،‏ ۳۰ آذر ۱۳۸۳. بازدید ۱۴ خرداد ۱۳۹۰.
  13. بایراکتارویچ که بود؟، وب‌گاه iranbalkan.net‏، ۱۳ آذر ۱۳۸۹. بازدید ۱۴ خرداد ۱۳۹۰.
  14. ترجمه رباعیات خیام به زبان کاتالان، وب‌گاه فرهیختگان، ۲۶ تیر ۱۳۸۹. بازدید ۱۲ آبان ۱۳۸۹.
  15. «رباعیات خیام» به زبان لزگی در مسکو منتشر شد، خبرگزاری کتاب ایران، ۲ مرداد ۱۳۸۹. بازدید ۱۲ آبان ۱۳۸۹.
  16. ترجمه کردی رباعیات خیام به چاپ چهارم رسید، وب‌گاه همزبانی، ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۰. بازدید ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۰.
  17. ترانه‌های خیام، صادق هدایت، صفحه ۱۱.

پیوند به بیرون [ویرایش]


برچسب‌ها: رباعی, خیام
+ نوشته شده در  ساعت 4:11  توسط مهدی  | 

رباعی خیام

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

گزيده اي از رباعيات حكيم عمر خيام

(قسمت اول)

رو بر سر افلاك و جهان خاك انداز

مي ميخور و دل به ماهرويان ميباز

چه جاي عتاب آمد و چه جاي نياز كز جمله رفتگان يكي نيامد باز

آنرا كه وقوف است بر اسرار جهان شادي و غم و رنج برو شد يكسان
چون نيك و بد جهان به سر خواهد شد خواهي همه درد باش و خواهي درمان

اين غافله عمر عجب مي گذرد نيكوست كه با طرب مي گذرد
ساقي غم فرداي قيامت چه خوري در ده قدح باده كه شب مي گذرد

سرمست به ميخانه گذر كردم دوش پيري ديدم مست سبويي بر دوش
گفتم كه: چرا نداري از يزدان شرم گفتا كه: كريم است خدا باده بنوش

ياري كه دلم از بهر او زار شدست او جاي دگر به غم گرفتار شدست
من در طلب داروي خود چون كوشم؟ چون او كه پزشك ماست خود بيمار شدست

افسوس كه نامه جواني طي شد وان تازه بهار زندگاني طي شد
آن مرغ طرب كه نام او بود شباب افسوس ندانم كه كي آمد، كي شد
گر يك نفست ز زندگاني گذرد مگذار كه جز به شادماني گذرد
زنهار كه سرمايه اين ملك جهان عمر است بدان سان گذراني گذرد
گر من ز مي مغانه مستم، هستم ور عاشق و رند و بت پرستم، هستم
هر كس به خيال خود گماني دارد من خود دانم هر آنچه هستم، هستم
از آمدن و رفتن ما سودي كو؟ و ز تار وجود بود ما پودي كو؟
از آتش چشم پاكان وجود مي سوزد و خاك مي شود، دودي كو؟
چون نيست حقيقت و يقين اندر دست نتوان به گمان تمامي عمر نشست
آن به ننهيم جام مي را ز دست نوشيم و شويم خوش، نه هشيار نه مست
انديشه عمر بيش از شصت منه هر كجا كه قدم نهي بجز مست منه
زان پيش كه كاسه سرت كوزه كنند تو كوزه ز دوش و كاسه از دست منه
آنكه سطري ز عقل در دل بنگاشت يك لحظه ز عمر خويش ضايع نگذاشت
يا در طلب رضاي ايزد كوشيد يا راحت خود گزيد و ساغر برداشت
خورشيد سپهر بيزوالي عشق است مرغ چمن خجسته فالي عشق است
عشق آن نبود كه همچون بلبل نالي هر گه كه بميري و ننالي عشق است
گاه سحر است خيز اي ساده پسر پر باده لعل كن بلوري ساغر
كاين يك دم عاريت در اين كنج فنا بسيار جوئي‏‎ّ و نيابي ديگر

اين اهل قبور خاك گشتند و غبار هر ذره و هر ذره گرفتند كنار
آه اين چه شراب است؟ كه تا روز شمار بيخود شده و بيخبرند از همه كار
زنهار كنون كه مي تواني باري بردار ز خاطر عزيزي باري
كاين مملكت حسن نماند جاويد از دست تو هم برون رود يك باري
من باده خورم و ليك مستي نكنم الا به قدح دراز دستي نكنم
داني غرضم ز مستي چه بود؟ تا من چون تو خويشتن پرستي نكنم
ما افسر خان و تاج كي بفروشيم دستار قصب به بانگ ني بفروشيم
تسبيح كه پيكر لشكر تزوير است ناگاه به يك پياله مي بفروشيم
آب رخ نو عروس زر پاك مريز جز خون دل تائب تابناك مريز
خون دو هزار تن رياكار خراب بر خاك بريز و جرعه بر خاك مريز
در پرده اسرار كسي را ره نيست زين تعبيه جان هيچ كس آگه نيست
جز در دل خاك تيره منزل گه نيست مي خور كه چنين فسانه ها كوته نيست
ننگي است به نام نيك مشهور شدن عارست زجور چرخ رنجور شدن
خمار ببوي آب انگور شدن به زانكه بزهد خويش مشهور شدن
گويند مرا كه: مي تو كمتر خور از اين آخر به چه عذر برنداري سر از اين
عذرم رخ يار و باده صبحدم است انصاف بده چه عذر روشن تر از اين

آن مايه كه نوشي ز جهان يا پوشي معذوري اگر در طلب آن كوشي
باقي همه به رايگان نيرزد، هشدار! تا عمر گرانمايه بدان نفروشي
جاميست كه عقل آفرين ميزندش صد بوسه ز مهر بر جبين مي زندش
وين كوزه گر دهر چنين جام لطيف ميسازد و باز بر زمين ميزندش
ساقي غم من بلند آوازه شدست سرمستي من برون ز اندازه شدست
با موي سپيد سر خوشم كز خط نو پيرانه سرم بهار دل تازه شدست
از جمله رفتگان اين راه دراز باز آمده اي كو؟ كه خبر پرسر باز
زنهار در اين دو راهه آز و نياز چيزي نگذاري كه نميايي باز
تا در تن تست استخوان و رگ و پي از خانه تقدير منه بيرون پي
گردن منه، ار خصم بود رستم زال منت مكش از دوست ار بود حاتم طي
از خالق بخشنده و از رب رحيم نوميد مشو ز جرم و عصيان عظيم
گر مست و خراب خفته باشي امروز فردا بخشد به استخوانهاي رميم
خوش آنكه در اين زمانه آزاده بزيست خرسند به هر چش كه خدا داده بزيست
وين يك دم عمر را غنيمت شمرد آزاده و با ساده و با باده بزيست
تا هشيارم طرب ز من پنهان است چون مست شدم، در خردم نقصان ست
حاليست ميان مستي و هشياري من بنده آن كه زندگاني آن ست
تا چند كنيم عرضه ناداني خويش بگرفت دل از بي سرو ساماني خويش
زنار از اين سپس ميان خواهم بست از شرم گناه و از مسلماني خويش
چون ابر به نوروز رخ لاله بشست برخيز باده كن عزم درست
كاين سبز كه امروز تماشا گه تست فردا به جام باده كن عزم درست
گوينده ترا بهشت با حور خوشست من مي گويم كه آب انگور خوشست
اين نقد بگير و دست از نسيه بشوي كاواز دهل شنيدن از دور خوشست

 

گزيده اي از رباعيات حكيم عمر خيام

(قسمت پنجم)

افسوس كه رفت عمر بر بيهوده هم لقمه حرام و هم نفس آلوده
فرمودة ناكرده سيه رويم كرد فرياد ز كرده هاي نا فرموده
هر دل كه اسير محبت اوست خوشست هر سر كه غبار سر آن كوست، خوشست
از دوست به ناوك غم آزرده مشو خوش باش كه هر چه آيد از دوست خوش است
گويند بهشت و حور عين خواهد بود آنجا مي ناب و انگبين خواهد بود
گر ما مي و معشوق پرستيم رواست چون عاقبت كار همين خواهد بود
از تن چو برفت جان پاك من و تو خاك دگران شود مغاك من و تو
زين پس ز براي خشت گور دگران در كالبدي كشند خاك من و تو
گاه سحر است خيز اي مايه ناز نرمك نرمك باده خور و چنگ نواز
كه آنها كه بجايند نپايند دراز و آنها كه شدند كس نمي آيد باز
گويند: هر آن كس كه با پرهيزند آنسان كه بميرند بدانسان برخيزند
ما با مي معشوق از آنيم مدام باشد كه به حشرمان چنان برانگيزند
چندين غم مال و حسرت دنيا چيست؟ هرگز ديدي كسي كه جاويد بزيست؟
اين چند نفس در تن تو عاريتي ست با عاريتي عاريتي بايد زيست
در عشق تو از ملالتم ننگي نيست با بيخبران در اين سخن جنگي نيست
اين شربت عشق داروي مرادنست نامردانرا از اين قدح رنگي نيست
مي خوردن و گرد نيكوان گرديدن بهتر كه به رزق زاهدي ورزيدن
گر دوزخي اند مردم مست، بگوي پس، روي بهشت را كه خواهد ديدن؟
مي خور كه ترا بيخبر از خويش كند خون در دل دشمن بد انديش كند
هشيار بدن چه سود دارد؟ جز آنك ز انديشه پايان، دل تو ريش كند
نا كرده گناه در جهان كيست؟ بگوي و آنكس كه گنه نكرد چون زيست؟ بگوي
من بد كنم و تو بد مكافات دهي پس فرق ميان من و تو چيست؟ بگوي
سير آمدم اي خداي از هستي خويش وز تنگدلي و از تهيدستي خويش
از نيست تو هست مي كني، بيرون آر زين نيستيم بحرمت هستي خويش
سستي مكن و فريضه ها را بگذار وان لقمه كه داري زكسان باز مدار
در خون كس و مال كسي قصد مكن در عهده آن جهان منم، باده بيار
با من تو هر آنجه گويي از كين گويي پيوسته مرا ملحد و بيدين گويي
معترفم بدانچه گويي، ليكن انصاف بده، ترا رسد اين گويي؟
ابر آمد و باز بر سر سبزه گريست بي باده ارغوان نمي بايد زيست
اين سبزه كه امروز تماشا گه ماست تا سبزه خاك ما تماشا گه كيست
اي پير خرد مند پگه تر برخيز وان كودك خاكبيز را بنگر تيز
پندش ده گو كه : نرم نرمك مي بيز مغز سر كيقباد و چشم پرويز
موجود هر آنجه هست، نقشست و خيال عارف نبود هر كه نداند اين حال
بنشين قدحي باده بنوش و خوش باش فارغ شو از اين نقش خيالات محال
اين دو سه نادان كه چنان ميدانند از جهل كه داناي جهان ايشانند
خر باش كه چنان زخري چندانند هر كه نو خرست كافرش مي خوانند
اين كوزه چو من عاشق زاري بود ست در بند سر زلف نگاري بودست
اين دسته كه بر گردن او مي بيني دستيست كه بر گردن ياري بودست
خيام اگر ز باده مستي خوش باش گر با صنمي دمي نشستي خوش باش
پايان همه چيز جهان نيستيست پندار كه نيستي، چو هستي خوش باش
از گردش روزگار بهري برگير بر تخت طرب نشين و ساغر درگير
از طاعت و معصيت خدا مستغنيست باري تو مراد خود زعالم گير
تا كي غم آن خوري كه داري يا ني؟ دين عمر به خوشدلي گذاري يا ني؟
پر كن قدح باده كه معلومت نيست كاين دم كه فرو بري برآري يا ني
يا رب بگشاي بر من از رزق دري بي منت اين خسان رسان ما حضري
از باده چنان مست نگه دار مرا

كز بيخبري نباشدم دردسري

 

 

http://www.yadbegir.com/main/fun/khayam5.htm


برچسب‌ها: رباعی, رباعی خیام
+ نوشته شده در  ساعت 3:25  توسط مهدی  | 

رباعیات خیام

رباعیات خیام نیشابوری- حرف پایانی قافیه: [ الف، ب، ت ] 1388/02/18 ساعت 22:57
001 هر چنـــد که رنگ و روی زیبـــــــاست مرا چـــون لاله رخ و چــــو ســـرو بالاست مرا معلـــــوم نشــــد کـــــه در طربخانه خاک
نقــــــاش ازل بهــــــر چـــــــه آراست مرا 002 چون عهــــده نمی‌شود کســــــی فردا راحالـــــــی خـوش دار ایـــن دل پر سودا رامـی نــــــوش بـه ماهتـــاب ای ماه که مابـسیـــــار بگـــــــــــــــــردد و نــیـابد ما را 003 چــون در گـــــــذرم به باده شــــــویید مراتلقیـــن ز شـــــــراب نــــاب گــــــویید مراخواهیـــــد به روز حشـــــــــــــر یـابید مرااز خــــــاک در میکــــــده جــــــــــویید مرا 004 چنــــدان بخـــورم شراب کاین بوی شرابآید ز تراب چــــــــون روم زیــــــــــــــر ترابگر بر ســــــر خـــاک من رســــد مخموریاز بـــوی شـــراب من شود مست و خراب 005 بر لــــــوح نشــــــــان بودنی‌ها بوده استپیوســــــته قلم ز نیک و بد فرسوده استدر روز ازل هـــــــر آن چــــــه بایست بدادغم خــــــوردن و کوشیدن ما بیهوده است 006 ای چــــــــــــرخ فلک خرابی از کینه تستبیدادگــــــــری پیشــــــــــــه دیرینه تستوی خــــــاک اگــــــر سیـــــنه تو بشکافندبس گـــوهر قیمتـــــی که در سینه تست 007 چون چـــــــرخ به کــام یک خردمند نگشتخواهی تو فلک هفت شمُر خواهی هشتچون باید مُــــــرد و آرزوهـــــــا همه هِشتچو مــــور خورد به گور و چه گرگ به دشت 008 اجــــزای پیالـــــه‌ای کــــه در هــم پیوستبشکستــن آن روا نمـــــــــــــی‌دارد مستچنـــدین ســر و ســاق نازنین و کف دستاز مهـر کــه پیوست و به کیــن که شکست 009 می خور که به زیر گل بسی خواهی خفتبی‌مونس و بی‌رفیق و بی‌همــــدم و جفتزنهـــــار به کــــس مگـــــو تو این راز نهفتهر لاله کـــــه پژمـــرد نخـــــواهد بشکفت 010 می خــــوردن و شــــــاد بودن آیین منستفــــــارغ بودن ز کفــــــر و دین؛ دین منستگفتـــم به عــروس دهـــر، کابین تو چیستگفتـــــــا دل خــــــرم تــــو کابین مـن است 011 مهتـــــاب بــه نـور، دامـــن شـب بـشکافتمی نوش دمــی خوش‌تر از این نتـوان یافتخوش بــاش و بینــــدیش که مـهتاب بسیاندر سـر گــــور یک به یک خـــــــواهد تافت 012 از منزل کفــــر تا به دیــــن، یک نفس استوز عالــم شک تا به یقیــن، یک نفس استایـن یـک نفس عـــــزیز را خــــــــوش مـیدارکز حاصــل عمــر ما، همین یک نفس است 013 شـادی بطلب کـه حاصل عمـــر دمی است هــر ذره، ز خاک کیقبـــــادی و جمی استاحــتوال جهــان و اصـل این عمـر که هستخـوابی و خیـالــــی و فریبــی و دمی است 014 این کهنـــــه‌ربــــاط را کـــه عالــــم نام است آرامگـــــــه ابلـــــــق صبـــــــح و شام استبزمی است که وامانده صــد جمشید استگوریست کــــه خوابگـــاه صــــد بهرام است 015 آن قصــــر کـــــــــه بهــــــرام درو جام گرفتآهـــــو، بچه کــــــــــرد و رو بــــــه آرام رفتبهــــــرام که گـــــور می‌گرفتــــی همه عمردیــــدی کــــه چگــــونه گــــور بهرام گرفت؟ 016 هـــر ذره کــــــــه بر روی زمینی بوده استخورشیـــدرخـــی، زهــره‌جبینی بوده استگــــــرد از رخ آســــتین بــــــــه آزرم افشانکــــان هــــم رخ خـوب نازنینـی بـوده است 017 امـــــــروز کـــــه نــــــوبت جوانی من استمـــی نوشم از آن کــــه کامرانی من استعیبم نکنیـد، گرچـه تلخ است، خوش استتلـــخ است از آن کــــــه زندگانی من است 018 بســـــیار بگشتیــــم به گــــــرد در و دشتانــدر همــــه آفــــاق بگشتیــــــم به گشتکس را نشنیــــدیم کــــــــه آمـــــد زین راهراهــــــی کــــه برفت، راهــــــرو باز نگشت 019 ای بی‌خبـــران، شکـــل مجسم هیچ استوین طــــــارم نه سپهــــــــر ارقم هیچ استخوش باش کـــــه در نشیـــمن کون و فسادوابسته یک دمیـــــم و آن هـــــم هیچ است 020 دنیـــا دیــدی و هــــر چــه دیدی هیچ استو آن نیــــز که گفتــی و شنیدی هیچ استســـــرتاســــر آفــــــاق دویـدی هیـچ استو آن نیـــــز که در خـــانه خزیدی هیچ است 021 چون نیست ز هر چه هست جز بـاد بدستچون هست ز هر چـه هست نقصــان و شکستانـگار که هســت هـــــر چه در عـالم نیستپندار کــه نـیست هــر چـه در عـالم هــست 022 تا کـــی ز چـــــراغ مسجـــد و دود کنشت؟تا کـــــی ز زیـــــــــان دوزخ و سود بهشت؟رو بر ســر لــــــوح بیــــن کـــــه استاد قضاانــــدر ازل آن چــــه بودنــــی است نوشت 023 دوری کـــــــه در آمـــــدن و رفتـــــن ماستاو را نه نهـــــــــایت، نه بـــــــدایت پیداستکـــس می نزنــــد دمـی درین معنی راستکاین آمــــدن از کجـــا و رفتـــن به کجاست 024 تا چنــــد زنــــــــــم به روی دریاهـــا خشتبیــــــزار شــــــدم ز بت‌پرستــــان و کنشتخیـــــام کــــه گفت دوزخـــــــی خواهد بودکــــــه رفت به دوزخ و کـــــه آمــد ز بهشت 025 نیکــی و بــدی کـــه در نهــــاد بشــر استشــــادی و غمی که در قضــا و قــــدر است با چـــــرخ مکـــن حوالــــه کانـــــدر ره عقلچـــــرخ از تو هـــــزار بار بی‎چــــاره‌تر است 026 ابر آمـــــد و زار بر ســــر سبــــــزه گریستبی‌ بــــــــاده گلـــــرنگ نمی‌شـــاید زیستاین سبـزه کـــه امــــروز تماشاگـــه ماستتا سبـزه خــــاک مـــــــا تماشاگـــه کیست 027 گوینــــد بهشت عــــدن با حور خوش استمن می‎گــــویم کـــــه آب انگور خوش استاین نقــــد بگیـــر و دست از آن نسیــه بدارکــــاواز دهــــــل بـــرادر از دور خوش است 028 چـــــون آمـــــدنم به من نبـُـــد روز نخستوین رفتـــــن بی‌مــــراد عزمی‌ست درستبرخیــــز و میـــان ببنــــد ای ساقی چستکــاندوه جهــان به می فرو خواهم شست 029 ساقـی غـــــم مـن بلنـــدآوازه شده استسرمستی مـن، بــرون ز اندازه شده استبا مـــــوی سپید، سـرخوشـــم کـز می توپیـــــرانه‌سرم، بهـــــار دل تازه شده است 030 از مـن رمقی، به سعی سـاقی، مانده استوز صحبــــت خلـــق، بی‌وفایی مانده استاز بـاده دوشــــین، قــــدحی بـیش نــمـانداز عمـــر نـــــدانم که چه باقی مانده است 031 مـن هیچ نــدانم که مــــــرا آن که سرشتاز اهـــــل بهشت کـــــــرد یــــا دوزخ زشتجـــــامی و بتـــــی و بربطـی بر لب کشتاین هــر سه مــرا نقــد و ترا نسیه بهشت 032 چــــون ابــــــر به نــــوروز، رخ لاله بشستبرخیــز و به جــــام باده کـــــن عزم درستکــاین سبزه کـــه امــروز تماشاگــــه تستفــردا همــه از خـــاک تو بر خواهــــد رست 033 هــر سبزه کــــه بر کنار جویی رسته است گــــویی ز لـــــب فرشته‌خویی رسته استپا بر ســـر هـــر سبزه به خـــــــواری ننهیکــان سبزه، ز خـــاک لاله‌رویی رسته است 034 گوینـــد کـــه دوزخـــی بود عاشق و مستقولــی است خــلاف دل، در آن نتوان بستگــر عاشق و مست دوزخـــی خــواهد بودفـــردا باشد بهشـت همچـــــون کف دست 035 این کــوزه چـو من عاشــق زاری بوده استدر بنــــــــد ســـــر زلف نــــگاری بوده استایــن دستــــه کــــه بر گــــردن او می‌بـینیدستی است که بر گـــردن یاری بوده است 036 دارنـــــده، چــــو تـــــرکیب طبــــایع آراستاز بهـــر چه او فکنــــدش انــدر کم و کاستگــــر نیک آمــــد، شکستن از بهـــر چه بودور نیــک نیامــــد این صـــــور، عیب کراست 037 این بحـــــر وجــــود آمــــده بیــــرون ز نهفتکس نیست که این گوهـــــر تحقیق بسفتهر کس سخنـــی از سر ســودا گفته استزان روی کـــه هست کــــس نمی‌داند گفت 038 دل ســـــــرّ حیـــات اگــــر کمــاهی دانستدر مــــــرگ هـــــــم اســـــرار الهی دانستامـــــروز کــــه با خــــودی ندانستــــی هیچفـــردا کـــه ز خــود روی چه خواهی دانست 039 گــــردون، نگـــــری ز قــــد فرسوده ماستجیحـــــون، اثـــری ز اشـــــک آلوده ماستدوزخ، شــــــــــرری ز رنــــج بیهوده ماستفــــردوس، دمـــی ز وقــتت آسوده ماست 040 فصـــل گل و طـــرف جویبـــــار و لب کشتبــا یـک دو ســـــه دلبـری حـــــور سـرشتپیش آر قـــــدح که بـاده نـــــــوشان صــبوحآسوده ز مسجــــدند و فــــــــارغ ز بـهشت 041 بر چهــره گـل، نـسیـم نـوروز خـوش استدر صحن چمن، روی دل‌افـروز خوش استاز دی که گذشـت، هر چه گویی خوش نیست خوش باش و زدی مگو که امروز خوش است 042 ساقی! گل و سبزه بس طربناک شده استدریـاب که هفتــه دگـــــر خـاک شده استمی نـوش و گلـــی بچـین کـــه تـا در نـگری گل خاک شده است، سبزه خاشاک شده است 043 چــــون لاله به نـــوروز قــدح گیـر به دستبا لاله‌رخـــی اگــــــر تــــــرا فرصت هستمی نـوش به خـرمــی، که این چـرخ کـبودناگــــاه تـــرا چــــو خــــاک گـــــرداند پَست 044 دوران جهان بی می و ساقی هیچ استبی‌زمزمـه نــــای عــــــــراقی هیـچ است هر چنــــد در احــــــوال جــهان می نگرمحاصل، همه عشرت است و باقی هیچ است 045 امــــروز تــــــــــرا دستــــرس فردا نیستو اندیشه فـــــردات به جـــز سودا نیستضایع مکـــن این دم ار دلت بیــــدار استکـــاین باقی عمـــــر را بقـــــا پیدا نیست 046 می در کــــف من، نه کــه دلم در تابستوین عمــــر گریـــزپای چـــــون سیمابستدریاب کــــــــه آتـش جوانــــــــــی آبـستهُش‌ دار که بیـــــداری دولت خواب است 047 می نوش کـــه عمـــــر جاودانی این استخـــــــود حـــاصلت از دور جوانی این استهنگام گل و مــــل است و یاران سرمستخوش باش دمــــــــی که زندگانی اینست 048 با باده نشین که ملــــک محمود این استوز چنـــــگ شنو که لحــــن داود این استاز آمــــــده و رفتــــــه دگــــــــــر یاد مـکـنحالی خوش باش زآنکــه مقصود این است ************** پیشکشی برای همراهان خیام نیشابور ای چرخ فلک خـــرابی از کینه تستبیـــدادگــــــری پیشـــه دیرینه تستوی خــاک اگــــــر سینه تو بشکافندبس گوهر قیمتی که در سینه تست ************** 049 بنگـــر ز جهـــان چه طـرف بر بستم؟ هیچوز حاصـل عمــــر چیست در دستم؟ هیچشـمع طـــربم ولی چــــو بنـشستم هیچمن جام جمم ولی چـــــو بشکستم هیچ 050 چون عمـر بسر رسد چه بغداد و چه بلخپیمانه چــو پر شود چه شیرین و چه تلخخوش باش که بعـد از من و تو ماه بسیاز ســــلخ به‌غره آیــــــــد از غـره بـسلخ 051 هــــر گـــه کـه بـنـفشه جامه در رنگ زنددر دامــــن گــــل بــــــاد صبــــا چـنگ زندهُشیار کـســـی بــود کــــه بــا سیمبریمی نوشـــد و جـــــام بــاده بـر سنگ زند 052 زان پیــــش کـــــه نــــام تــــو ز عالم برودمی خور کـــه چــو می بدل رسد غم برودبگشـــای ســـر زلف بتـــــــــی بند به بندزان پیش کـــــه بنــــد بنــــدت از هم برود053 اکنون کــــه ز خوشدلی به‌ جــز نام نماندیک همدم پخته جــــــز مـــــی خام نمانددست طــــــرب از ساغر مـــــی باز مگیرامــــروز کـــه در دست به جــز جام نماند 054 افســــوس کــــه نامــــه جوانی طی شدوان تـــــازه بهـــــــار زنـــــدگانی طی شدحالـــــی کــــــــه ورا نـــــام جوانی گفتندمعلوم نشد کـــــه او کـــــی آمد کی شد 055 افسوس کـــــه سرمــایه ز کف بیرون شددر پای اجــــل بسی جگــــــرها خون شدکس نامــــد از آن جهان کـــه پرسم از ویکـــــاحوال مســــافران دنیــــــــا چون شد 056 چون روزی و عمـــر بیش و کــم نتوان کردخــــود را به کــــم و بیـــش دژم نتوان کردکـــار من و تو چنان کـــه رای من و توستاز مـــوم بدست خــــــویش هم نتوان کرد 057 فـــــردا علــــــم نفــــاق طی خواهم کردبا مـــــوی سپید قصــــد می خواهم کردپیمانه عمـــــر مــــــن به هفتـــــاد رسیداین دم نکنـــــم نشــــاط کی خواهم کرد 058 عمرت تــا کـــــــی بـه خودپرستی گــذردیا در پــــــی نـیستــــی و هستی گــذردمی خور که چنین عمر که غم در پی اوستآن بـه کـــــه به خـواب یا به مستی گذرد 059 ای بس کـــــه نباشیم و جهان خواهد بودنی نام ز مــــــا و نــــــه نشان خواهد بودزین پیش نبودیــــــم و نبُــــد هیــــچ خللزین پس چـــــو نباشیم همان خواهد بود 060 تا زهـــــره و مـه در آسمـــان گـشت پدیدبهتــــر ز می نـــاب کـســـی هـیـــچ ندیدمن در عجبــــم ز می‎فروشـــــان کایشانزین به کــــه فروشنــــد چه خواهند خرید 061 آن کس کــــه زمین و چــــــرخ افلاک نهادبـــس داغ کـــــه او بـــــر دل غمناک نهادبسیار لب چــــــو لعل و زلفین چو مشکدر طبــــل زمیــــــــن و حقــــه خاک نهاد 062 تا خــــاک مـــــــرا به قـــــــالب آمیخته‌اندبس فتنه کــــــه از خـــــاک بر انگیخته‌اندمـــن بهتـــــــــر از ایـــــن نمی‎توانم بودنکـــز بوتـــــه مــــرا چنیـــن برون ریخته‎اند 063 امشـــب می جـــام یـک منی خواهم کردخـــود را به دو جــام می غنی خواهم کرداول سه طلاق عقــــل و دیــن خواهم کردپـس دختــــر رز را بــه زنـــــی خواهم کرد 064 چون مُـــــرده شـــوم خاک مـرا گم سازیداحــــوال مـــــــــــرا عبـــــرت مردم سازیدخاک تـــن مـــن بـــه بـــاده آغشـته کنیدوز کـــــــالبدم خشـــت ســــر خم سازید 065 آورد بـــــــه اضطــــــــــــرارم اول به وجودجــز حیــــرتم از حیــــات چیــــــزی نفزودرفتیـــم بـــه اکــــراه و ندانیــــــم چه بودزیــن آمـــدن و بــــودن و رفتـــــن مقصود 066 دیدم بــســــر عمــــــارتی مـــردی فـــردکـو گِل بلگد می‌زد و خـــــــوارش می‎کردوان گِـــل بــه زبان حــــــال با او می گفتساکن، که چو من بسی لگد خواهی خورد 067 این قافلــــه عمــــر عجب می‌گــــــــــذرددریاب دمی کـــــه با طرب می‌گــــــــــذردساقی! غم فــــردای حریفان چــــه خوریپیش آر پیاله را کـــه شب می‎گــــــــــذرد 068 روزیست خوش و هوا نه گرم است و نه سردابــــــر از رخ گلـــــــــــــزار همی‌شوید گردبلبـــــل بـــــه زبــــان پهلــــوی بـا گـل زردفــــریاد هـمی‌زنـد کــــه مــــی‎ بایـد خورد 069 گوینــــد بهشت و حـــــور عین خواهد بودوآنجـــــا مــــی نــاب و انگبین خواهد بودگـر ما مـــی و معشــوقه گزیدیم چه باکآخــــر نه بــه عــــاقبت همین خواهد بود070 گوینــــد بهشت و حــــــور و کوثــــر باشدجوی می و شیــر و شهد و شکـــر باشدپر کـــن قـــــدح بـاده و بـر دستــــــــم نِهنـقـــــدی ز هـــــــزار نـسیه بـهتـــر باشد 071 یــــاران بموافقـــــــت چـــــو دیـــدار کـنیدبـاید کـــــــه ز دوست یــــاد بسیـــار کنیدچــــون باده خوشگـــــوار نوشیــد به همنوبت چــــو به مـــا رسد نگون‌ســـار کنید 072 روزی کـــــه نهال عمـــــــر من کنده شودو اجــــــزام یـکـــــــــدگر پـــــراکنده شـودگـــر زانکـه صراحئی کننــــــد از گِـــل منحالـــی کـــه ز بــــاده‌پـــراکنی زنده شود 073 آنـــان کـــــه اســیر عقـــل و تمییز شدنددر حسـرت هسـت و نیست ناچیز شدندرو باخبـــــــرا تـــــــو آب انـــــــگور گـُـزینکـــان بـی‎خبـــــران به غـوره میویز شدند074 عالـــم اگــــــــر از بهـــــــر تــــو می‌آرایندمگـــــر ای بـــتدان کــــــه عاقلان نگرایندبسیار چـــــو تـــــو رونــــــــد و بسیار آیند بــــــربای نصیـــب خـــــویش کت بربایند 075 یاران موافـــــــق همــــــه از دست شدنددر پای اجــــل یــکان یـــکان پست شدندبودیم بـــه یـــک شــــراب در مجلس عمریـک دور ز مــــــا پیشتَـــرَک مست شدند076 یک قطــــــره آب بـــود و بـــــــــا دریا شدیک ذره خــــــاک و بــــــــا زمین یکتا شدآمــــد شدن تـــــو اندرین عالم چیست؟آمــــد مگسی پدیــــــد و نــــــــاپیدا شد 077 آن بــــــــی‌خبران کـــــه در معنی سفتنددر چرخ بـــــه انــــــــــواع سخن‌ها گفتندآگه چـــــــو نگشتند بـــــــــر اسرار جهاناول ز نخی زدنــــــــد و آخـــــــــــر خفتند078 اجـــــرام کــــــه ساکنان ایـــــن ایواننــــداسبـــــاب تــــــــــــــــردد خــردمنداننــــدهـــان تــــا سررشته خــــرد گـــــم نکنیکـــــانان کــــــــــــه مدبرند سرگرداننــــد 079 آنان کـــــــه محیط فضــــــل و آداب شدنددر جمــــــع کمال شمـــــع اصحاب شدندره زیـــــن شـب تاریک نبـــــــــردند به روزگفتنـــــــد فسانـــــه‌ای و در خواب شدند080 از آمـــــــــــــدنم نبــــــــود گردون را سودوز رفتـــــــــــن من جاه و جلالـــش نفزودوز هیچ‌کســــی نیز دو گوشــــــم نشنودکایــــــن آمدن و رفتنم از بهــــــــر چه بود 081 افلاک کـــــــــــه جـــــــــز غم نفزایند دگرننهند بـــــــــــــه جا تــــــــــــا نربایند دگرناآمدگان اگــــــــــــر بدانند کـــــــــــــه مااز دهر چـــــــــه می کشیــــــم نایند دگر082 چــــون حاصل آدمی در این جـــــای دو درجــــــز درد دل و دادن جــــــان نیست دگرخرم دل آن کــــــه یک نفس زنــــــده نبودو آسوده کسی کـــــه خــــــود نزاد از مادر 083 با یار چــــــو آرمیده باشی همـــه عمــــرلذات جهــان چشیده باشی همه عمــــرهم آخـــــــر کــار رحلتت خـــــــــواهد بودخوابی باشد که دیده باشی همه عمـــر 084 در دایــــــــــره سپــــهر نــاپیـــــدا غــــــورمی نوش به خوشدلی که دور است بجورنوبت چــــــــو به دور تــــو رســــد آه مکنجامی است کآآه جمله را چشانند به دور 085 وقت سحــــر است خیــــــــز ای مایـه نازنرمک نرمک بـــــــاده خــــــور و چنگ نوازکانهــا کــــــه بجـایند نپـــــــــــایند کسیو آن‎ها کــــــــــه شدند کــس نمی‌آید باز086 ای دل چــــو حقیقت جهــــان هست مجاز  چنـــــدین چــــه بری خواری ازین رنج درازتن را بــــه قضـــــا سپار و بــــــا درد بسازکـاین رفتـــــه قلم ز بهــــر تــــــو نایــد باز087 مــا لعبتگانیـــــــم و فلـــــــک لعبـــــــت‌باز از روی حقیقتـــــــی نـــــــــه از روی مجازیک چنــــــــــد دریـــــن بساط بازی کردیمرفتیم بــــــه صندوق عـــــــدم یک یک باز088 از جملـــــــــه رفتــــــــــگان ایـــن راه درازباز آمده‌ای کـــــــــو کـــــــه به ما گوید بازهان بر سر ایــن دو راهه از ســــــوی نیازچیــــــــزی نگـــذاری کـــــــه نمی‌آیی باز089 می‌پرسیدی کـــه چیست این نقش مجازگـــــر بــــرگویم حقیقتش هســـــــت درازنقشی اســـــت پدید آمــــــــده از دریاییو آنـــــگاه شـــده به قعــــــــــر آن دریا باز090 ای پیـــــــــر خـــردمند پگــــــــــه‌تر بـرخیزوان کـــــــــــــودک خـاک‌بیز را بنگــــــر تیزپنــــدش ده و گـــــو کخ نرم نرمک می‌بیزمغـــــز ســر کـــــیقباد و چـشم پــــــرویز091 لـب بـر لـب کـــــوزه بــــــردم از غـــایت آزتــا زو طلبـــــــــم واسطـــــــه عمـــر درازلـب بـر لـب من نهـــاد و می‌گفت بـــه رازمی خور کــــه بدین جهــــان نمی‌آیی باز 092 مرغی دیـــدم نشســــــته بــــر باره توسدر چنگ گـــــــــرفته کلــــــــــــــه کیکاوس با کله همی‎گفت کــــه افسوس افسوسکــــو بانگ جرس‎ها و کجــــــــا ناله کوس 093 جامی است کــــــه عقل آفرین می‌زندشصــد بوسه ز مهر بـــــــر جبین می‌زندشایـن کوزه‌گر دهــر چنیـــــــــــن جام لطیفمی‌ســـــــازد و بــــاز بر زمیــن می‌زندش 094 در کـارگــــــه کـوزه‌گــــری بـــــــودم دوشدیــدم دوهـــزار کـــــوزه گــــویا و خـموشهـــــر یک به زبان حــــــال با مـــن گفتندکــــو کوزه‌گر و کــــوزه‌خر و کــــــوزه‌فروش095 خیام اگـــر ز بــاده مستـــی خـــوش باشبا لاله رخی اگــر نشستــی خـــوش باشچــون عاقبت کـــــار جهان نیستــی استانگار که نیستی چو هستی خـــوش باش ************** 096 ایـــــــام زمـــــــــانه از کســــی دارد ننگکــــو در غــــم ایــــام نـشـــــــیند دلتـنگمی خـــور تـــو در آبگیـــــــنه با ناله چنگز آن پیش کــــــه آبگینه آیــــد بــــر سنگ 097 صبــح است دمــی بــر می گلرنـــگ زنیموین شیشه نـــــام و ننگ بـــر سنگ زنیمدست از امــــل دراز خــــــــود بـاز کشیمدر زلــــف دراز و دامــــــن چنـــــــگ زنیم 098 مـن بـی مـــــی ‌نـــاب زیستــــن نـتـوانمبـی بـــاده کشیـــدن بــــار تــــن نـتـوانممـن بنـده آن دمــم کـــه ســـاقی گـــویدیـک جـام دگــــر بگیـــــــــر و مـــن نتوانم 099 در پــای اجـل چـــــو مــن سرافکنده شوموز بیـخ امیــــــد عمــــــــر بــــرکنده شومزینهار گِلـــم به جـــز صراحــــــــی نـکنیدباشد کــه ز بوی می دمــــــی زنده شوم100 ای صــــاحب فتــــوا ز تــــــــــو پُرکــارتریمبا این همـــه مستـی ز تــــــو هُشیارتریمتو خـــون کســـان خـــوری و مـا خون رزانانصاف بـــــده، کـــــدام خونخـــــــوارتریم؟101 چـون نیست مقــــام ما درین دهـر مـقیمپس بی می و معشوق خطایی است عظیمتـا کـی ز قدیـم و محــدث امیـــدم و بیـمچون من رفتم جهان چه محـدث چه قدیم102 گــر مــن ز می مغانه مستــــــم، هستمگــر کـــافر و گبر و بت‎پرستــــــم، هستمهـــــر طایفــه‎ای بـــه مــن گمــــانی داردمن زان خودم چنان که هستـــم، هستم103 ایــــن چرخ فلــــک کـــه مــا در او حیرانیمفانــــــــوس خیـــال از او مثـــــــالی دانیمخورشیــد چــــــــراغ‌دان و عالـــــم فانوسمــا چـــــون صــــــوریم کــــاندر او گردانیم104 تــــا دست بــــه اتفـــاق بـــــر هــم نزنیمپایـــی ز نشـــاط بـــــــر ســـر هــم نزنیمخیـــــزیم و دمـی زنیــــم پیش از دم صبحکاین صبح بسی دمـــــد کـــه ما دم نزنیم105 مـن ظاهـــــــر نیستــی و هستـــی دانممـن باطـــن هـــــر فـــراز و پستـــی دانمبا ایـن همـــه از دانــش خـــود شرمم بادگــــر مرتبــــــــــه‌ای ورای مستـــی دانم 106 یک چنــــــد به کودکی بـــه استاد شدیمیک چنــــــد ز استادی خـــود شاد شدیمپایان سخـــن شنو کـــــه مــا را چه رسید چــون آب بر آمـــدیم و چـــــون باد شدیم 107 بــر مفـــــرش خــــاک خفتـــگان می‌بینمدر زیـــــــر زمیـــــــن نهفتـــــگان می‌بینم چنــدان کــه بـــه صحرای عدم می نگرمناآمـــــــــــدگان و رفتـــــــــــگان می‌بینم 108 ای دوسـت بیـا تـا غــم فـــــــــردا نخوریمویـن یکـدم عمـــــــــر را غنیــمت شمریمفـــردا کـــه ازیـن دیــر کهـــــــن در گذریمبـا هفـت هــزار سالــــــــگان سر بسریم109 اســــــرار ازل را نــه تــو دانـــی و نــه منویـن حرف معمـا نه تو خوانـــی و نــه منهست از پس پــــرده گفتــــگوی من و توچـون پرده برافتد نــه تو مانـــی و نــه من 110 گاویست بـــــــــر آسمـــان قریـــــن پروینگاویست دگـــــــر نهفتــــه در زیــــر زمینگـر بینایـــی چشـــم حقیقــــت بگشـــــازیــــر و زبـــــر دو گاو مشتــــی خــــر بین111 گـــر بر فلکـــم دست بـُــدی چــــون یزدان برداشتمـــی مـــن ایــــــن فلک را ز میاناز نــــو فلک دگـــــر، چنــــــــان ساختمیکــــآزاده به کــــام دل رسیــــــــدی آسان 112 رندی دیــــدم نشستــــه بــــر خنگ زمیننــه کفر و نــه اسلام و نــه دنیا و نــه دیننی حق، نه حقیقت، نه شریعت، نه یقینانـــدر دو جهان کِــــرا بود زهـــــــــــره این 113 برخیـــز و مخـــور غـــــــــم جهـــان گذرانخوش باش و دمـی بـه شادمــانی گذراندر طبـــع جهـــان اگـــــــــــر وفـایی بودینوبت بـه تو خــــود نیامــــــــــدی از دگران 114 از تـــن چــــــو برفت جـان پــــاک من و توخشـــتی دو نهنـــد بــر مغـــاک مـن و توو آنـــــگه بــــرای خشـــت گـــــــور دگراندر کالبـــــدی کشنـــــد خــــــاک من و تو 115 از آمــــــدن و رفتـــــن مـــا ســــــودی کووز تــار وجـــود عمــــر مـــا پـــــــــودی کودر چنبـــــر چــــرخ جــــان چنـــــدین پاکانمی‌ســوزد و خــاک می‌شـــــود دودی کو 116 بنگـــر ز جهـــان چه طـرف بر بستم؟ هیچمی خور کـــه فلک بهـــــر هلاک من و توقصـــدی دارد بــــه جـــــــان پاک من و تودر سبزه نشین و مــی روشــــن می خورکاین سبزه بسی دمــــد ز خاک من و تو 117 بــــــردار پیــــــــاله و سبـــــــو ای دل جوبــــــرگرد به گِـــرد سبـــــــزه‌زار و لب جوکـــــاین چرخ بسی قــــــد بتــــــان مهروصـــــد بار پیاله کــــــرد و صـــــد بار سبو 118 آن قصـــــر کـــه بـــر چــــرخ همی‌زد پهلو بـــر درگــــــــه او شـــهان نهـــــادندی رودیدیـــم کـــه بر کنــــگره‌اش فاختـــــه‌ایبنشســـته همی‌گفت کــــه کوکو کوکو؟ ************** 119 از درس علـــــوم جملــــــه بگــــــریزی بهوانـــــــدر ســـــــر زلف دلبـــــــر آویزی بهزآن پیش کـــــــه روزگــــــــار خــونت ریزدتـــو خـــــــــون قنینه در قـــــــدح ریزی به 120 تــا کـــی غـــم آن خـــورم کـــه دارم یا نه ویــن عمـــــر به خوشـــدلی گـــذارم یا نهپر کن قــــدح باده کــــه معلــــومم نیستکایــن دم کــــه فــرو بـــــرم بـــــرآرم یا نه 121 دنیـــا بـمراد رانـــــــــده گیــــــر آخـــــر چه ویــن نامــه عمــر خوانده گیـــر آخـــــر چهگیــــرم کــه به کـام دل بماندی صــد سالصــــد ســال دگــر بمانــده گیر آخـــــر چه 122 بنگـــر ز صبـــــا دامـــن گـُــــل چاک شدهبلبـــل ز جمــــــال گـُـــل طـــــربناک شدهدر ســایه گـُــل نشین کـــه بسیار این گلاز خاک بــرآمــــــده است و در خاک شده 123 از آمــــــــــدن بهــــــــــار و از رفتـــــن دیاوراق وجــــــــــــــود مـا هـمی‌گــردد طیمی خور، مخور اندوه که گفته است حکیمغم‌هـــای جهــان چــو زهر و تریاقش می 124 تــــن زن چـــــو بـــزیر فلــــــــک بـی‌باکیمی نـــوش چــــو در جهـــــــان آفـت‌ناکیچــون اول و آخـرت به جــز خاکــی نیستانگـــار کــــه بر خـــاک نـــــه‌ای، در خاکی 125 ای آن کـــــــه نتیـجـــــه چهــــــار و هفتیوز هفـــت و چهــــار دایــــم انــــــدر تفتیمی خـــور کـــــه هــزار بـاره بیش‌ات گفتمباز آمدنـــت نیســـت چـــو رفتــــی، رفتی 126 شیخـــی به زنی فاحشـــه گفتـا مستیهـــــر لحظـــه بـه دام دگـــری پــا بستیگفتـــا شیخـــا هـــر آن چه گویی هستمآیا تــــو چنــان کـــــــه می‌نمایی هستی 127 در گــــوش دلـــــم گفــت فلــــــک پنهانیحکمـــی کــه قضـــا بـود ز مـن می‌دانی؟در گـــردش خـــود اگـــر مـــرا دســت بدی خـــــــود را برهـانــــــدمی ز ســرگردانی 128 پیـــــــری دیـــــــده بــه خـــانه خـــــماری گفتــــم نکنـــــی ز رفتـــــگان اخبــــــاریگفتــــا می خـور کــه همچو ما بسیــــاری رفتنـــد و کســـــی بـاز نیـامــــــد بــــاری 129 ای کـــاش کـــــه جـــــای آرمیــــدن بودییــــا ایـــــــــن ره دور را رسیــــــــدن بودی کاش از پـی صــد هـزار ســــال از دل خاک چــون سبــزه امیــد بر دمیـــــــــــدن بودی 130 جــــــز راه قلـنـــــــدران میخـــــــانه مـپویجــــــز بـاده و جـــز سمـاع و جـز یار مجویبـــر کــف قــدح بــــاده و بــــر دوش سبویمی نوش کـــن ای نــگار و بیهــــوده مگوی 131 تُــنگی مـــی لعـــــل خواهـــم و دیـــوانیســـد رمقــی خواهــــــد و نصـــف نــــانیوانــــــگه مـن و تـو نشســـته در ویــــرانیخوش‌تـــر بـــود آن ز ملکـــــت سلطــــانی132 آنان کـــه ز پیــــش رفتـــــه‌اند، ای ساقیدر خـــاک غـــــرور خفتـــــه‌اند، ای ساقیرو بــاده خــور و حقیقـــــت از مـــن بشنوباد است هر آن چه گفتـــه‌اند، ای ساقی 133 بـــر سنـــگ زدم دوش سبــــــوی کاشیسـرمست بــدم چــو کـــردم این اوباشیبـا مـن بـه زبـــان حــــال می‌گفـــت سبومـن چـو تـو بـدم تـو نیـز چـون مـن باشی134 زان کــوزه مــی کـــه نیسـت دروی ضرریپر کــن قدحــی بخـــــور بـه مــن ده دگریزان پیـش‌تـر ای پســـــر کـــه در رهــگذریخـــاک مــن و تــو کــــوزه کنــــد کوزه‌گری135 بـــر کـــوزه‌گـــــــری پـریــر کـــــردم گذریاز خــــاک همی‌نمـــــــود هـــــر دم هنریمن دیـــدم اگــــر ندیــــــد هــــر بی‌بصریخـــاک پـــــدرم در کـــــف هـــــر کوزه‌گری136 هان کــــوزه‌گـــــــرا بپــای اگــــر هُشیاریتا چنـــــد کنــــــی بر گِـــل مـــردم خواریانگشــــت فریـــــدون و کـــــــف کیخسرو بــر چـــراغ نهـــــاده‌ای چــــــه می‌پنداری 137 در کــارگـــه کـــــوزه‌گـــــری کـــــــردم رایبــر پلـــــه چــــــرخ دیــــــدم استــــاد بپایمی‌کـــرد دلیـــر کــــوزه را دستـــه و ســراز کلـــــه پادشــــــــاه و از دســـــت گدای138 گر آمـــــــــدنم بـــه مــن بُـــدی نامَــدَمیور نیـــز شدن به من بُـــدی کی شدمی؟به زان نبُــــدی کـــه انـــدرین دیــــر خرابنـه آمــدمی، نـه شـــدمی، نــه بُــــدمی139 ای دل تـــــو بـــــه ادراک معــــــما نرسیدر نکـــــــته زیـــــــــــرکان دانـــــــا نرسیاینـــجا بـه مِی و جـــام بهشـــتی میسازکانــجا کـه بهشت است رسـی یا نرسی 140 هنــــگام سپیـــــــده‌دم خـــروس سحریدانی کـــــه چـــرا همی‌کنـــــد نوحـه‌گرییعنی کــــــــه نمــــودند در آییـــــــنه صبحکـز عمــــر شبی گذشت و تــــو بی‌خبری 141 هنـــــگام صبــــــوح ای صنـــــم فــــرخ‌پیبــرســــــاز ترانــــــــه‌ای و پیـــش آور میکافکـند به خــاک صــدهـــزاران جم و کیایــن آمــــــــدن تیـــــــر مـه و رفتــــن دی ************** هنـــگام سپیــده‌دم خـــروس سحریدانی که چــرا همی‌کنـــد نوحـه گرییعنــی کـه نمـــــودند در آیینــــه صبحکز عمر شبی گذشت و تو بی خبری ************** این چرخ فلک که ما در او حیرانیمفانوس خـیــــال از او مـثالی دانیمخورشید چــراغ دان و عالم فانوسما چـون صـوریم کــاندر او گردانیم ************** این قـافـلــه عمــــر عجـب می‌گذرددریاب دمـی کـــه با طــرب می‌گذردساقی غم فردای حریفان چه خوریپیش آر پیــاله را کــه شب می‌گذرد ************** http://rubaiyatomarkhayyam.blogsky.com/1388/02/18/post-4/  
برچسب‌ها: رباعی, رباعی خیام
+ نوشته شده در  ساعت 1:36  توسط مهدی  | 

مهستی گنجوی(نشریه راسخون)


مهستي گنجوي






مهستي گنجوي از شاعران دوره ي سلجوقي، در قرن ششم هجري است.بعضي نام او را «منيژه »و تخلص او را «مهستي »مي دانند، از زندگي اش، بخصوص ابتداي آن چندان اطلاعي در دست نيست.تذکره نويسان تنها چند سطري به او اختصاص داده اند و متأسفانه نويسندگان تاريخ ادبيات ما هم به او توجهي نکرده و بعضي حتي از آوردن نام او خودداري کرده اند.اين بي توجهي ها به علت تهمت ها و سخنان ناروايي است که به مهستي نسبت داده شده، يا اشعار طنز و مطايبه آميز خود مهستي است که باعث برداشت غلط بعضي اديبان متعصب گشته است.البته اين بدگماني و تحقير نسبت به زنان فاضل و شاعر هميشه وجود داشته است.از حکايت عاشقي رابعه کعب قزداري اولين شاعر زن گرفته تا بدگويي نسبت به ديگران،.خلاصه اين که مهستي بايد در خانواده اي بزرگ و ثروت مند، يا در خانواده ي اهل فضل به دنيا آمده باشد؛ چون در نوجواني و جواني هم علوم زمان خود را فراگرفته وهم هنر موسيقي و شاعري آموخته است.
در جواني از گنجه به مرو و در بار سلطان سنجر رفت.سال هاي زيادي در دربار سنجر بود و شغل دبيري داشت.بعد از سلطان سنجر به گنجه بازگشت و با تاج الدين احمد، معروف به «پور خطيب »پادشاه گنجه ازدواج کرد و باقي عمر خود را در کنار همسر شاعر و فاضل خود، در آرامش به سر برد.
دوران زندگي مهستي، دوران شکوفايي شعر فارسي است.او در ميان شاعران نامداري چون اديب صابر، سيد حسن غزنوي، پور خطيب، رشيد وطواط، عبدالواسع جبلي، انوري و ...
چون ستاره اي درخشيد و جاودان ماند.با بعضي از اين بزرگان هم سخن بود يا مکاتبه داشت.در اين ميان شعري از او به جا مانده که در اين شعر جواب نامه ي اديب صابر را داده و او را بسيار ستوده است.مهستي با اين که در دربار پادشاهان گنجه و سلطان سنجر بوده، در مدح هيچ کس، شعري نگفته است.
برعکس آنچه به او تهمت زده اند،زني پاک طينت و روش ضمير بوده است؛ عطار نيشابوري درحکايتي پاکي و فضل او را
مهستي، آن دبير پاک جوهر
مقرب بود پيش تخت سنجر
اگر چه روي اوبودي نه چون ماه
وليکن داشت پيوندي بد و شاه
مهستي شاعر شيرين گفتار و داراي قريحه ي عالي است.با گفتار ساده و روشن خود همراه با طنز و شوخي به زندگي افراد و مشاغل گوناگون خود مثل پسر قصاب، پسر کلاهدوز، خياط ، نجار ، حمامي و ...پرداخته است.شعرهاي او،هم از نظر لفظ و هم معنا جالب توجه است.بعضي از تصاوير و مضمون هاي شعر او کم نظير و بسيار تازه است.به طور کلي شعرهاي او از طراوت و تازگي خاصي برخوردار است؛ طوري که خواننده گمان مي برد بعضي از سروده هايش از شاعران امروزي است.ديوان کوچک او به نام «مهستي نامه »که در اين اواخر به کوشش فراوان آقاي «فريدون نورزاد » گرد آوري شده، اولين و کامل ترين ديوان او در حال حاضر است.
اين ديوان داراي 315 رباعي و 690 بيت ديگر شامل:غزل، قطعات، لغز، مطايبات و يک نامه منظوم است.
مهستي گنجوي عمري دراز داشته و در سن 88 سالگي در شهر گنجه درگذشت و در آرامگاه حکيم نظامي مدفون است.
دل در ازل آمد آشيان غم تو
جان تا به ابد بود مکان غم تو
من جان و دل خويش از آن دارم دوست
کاين داغ تو دارد، آن نشان غم تو
*
عشق است که شير نر زبون آيد از او
بحري است که طوفه ها برون آيد از او
گه دوستي اي کند که روح افزايد
گه دشمني اي که بوي خون آيد از او
*
قصه چه کنم، که اشتياق تو چه کرد
با من دل پر زرق و نفاق تو چه کرد
چون زلف دراز تو شبي مي بايد
تا با تو بگويم که: فراق تو چه کرد؟
*
در اين زمانه عطا و کرم مخواه از کس
چرا که نقش کرم بي ثبات شد چون يخ
نشان جود چو سيمرغ و کيميا گرديد
به کشتزار سخاوت، کنون فتاده ملخ
اگر سراسر اين ملک را بگردي نيست
نه از طعام نشاني، نه دود از مطبخ
*
صحبت بي خرد سخن دان را
هم به کردار گاوبد باشد
گر چه بسيار شير دوشي از او
آخر کار او لگد باشد
*
در فغانم از دل دير آشناي خويشتن
خو گرفتم همچو ني با ناله هاي خويشتن
جز غم و دردي که دارد، دوستي ها با دلم
يار دلسوزي نديدم در سراي خويشتن
من کي ام؟ ديوانه اي کز جان خريدار غم اوست
راحتي را مرگ مي داند براي خويشتن
شمع بزم دوستانم، زنده ام از سوختن
در وراي روشني بينم فناي خويشتن
غنچه ي پژمرده اي هستم، که از کف داده ام
در بهار زندگي، عطر و صفاي خويشتن
آرزوهاي جواني، همچو گل بر باد رفت
آرزوي مرگ دارم از خداي خويشتن
همدمي دلسوز نبود، مهستي را همچو شمع
خود بيابد اشک ريزد، در عزاي خويشتن
*
آن خال عنبرين که نگارم به رو زده
دل مي برد از آن که به وجه نکو زده
قصاب وار، مردم چشمم، به چابکي
مژگان قناره کرده و دل ها بر او زده
در کوزه آب، پيش لبش در چکي چکي است
ور نه ز دسته دست چرا در گلو زده
عشاق سر به سر همه ديوانه گشته اند
تا او گره به سلسله ي مشک بو زده
1)چيز هاي عجيب، شگفت انگيز.
2)چوبي يا اهن درازي داراي ميخ هاي بلند که در دکان قصابي است و گو شت را به ان اويزان مي کنند .
منبع:سلام بچه هاشماره 4




برچسب‌ها: رباعی, مهستی گنجوی, راسخون
+ نوشته شده در  ساعت 11:1  توسط مهدی  | 

مصاحبه روزنامه همشهری با صفربیگی

زندگی مربع وار انسان معاصر

کتاب > شاعران - زهیر توکلی:
جلیل صفربیگی، فعلا و تا این قرار، دم به تله روزگار نداده است.

یعنی کهنه نشده است در اصطکاک با روزگاری که کارش کهنه کردن است، روزگار کهنه‌کار که بسی لیل و نهار و بسا شاعر جریده رو یا سخنور سحار به خود دیده است و همه را چیده است بر طاقچه شیان. جلیل، نقدا کهنگی را فرستاده است دم کوزه آبش را بخورد تا خود دمی به آن خمره کهن که همانا رباعی پیرو فرزانه پارسی است، بزند و شرابش را بخورد که جوان بماند.

بماناد هم خودش هم رباعی‌اش که از جوانان رباعی پارسی است؛ جوانی نو خط و خال و احیانا نوخطا و تازه خیال که جوانی، شعبه‌ای است از جنون و جنون زیباست. صفربیگی مشق می‌کند، همان‌گونه که دیگر رباعی سرایان هم نسلش مشق می‌کنند و مشتاقانه می‌خواهند از رستاخیز پرهیاهوی شعر معاصر پلی بزنند به بهشت شکوهمند رباعی کهن؛ به ناچار این پل، به باریکی مو و تیزی شمشیر است که رباعی حریفی نیست که به این زودی‌ها تن بدهد.

رباعی را در قاب صفربیگی، شاهدی می‌یابیم عجول و طناز و باب تغزل، آن‌قدر که گویی حوصله فیگور گرفتن در برابر دوربین صفربیگی را نیافته است و انگار کلمات، خطوط رخساره این صنم گریزپا را فرصت نکرده‌‌اند به تمامی بسازند؛ لغزندگی شاه‌پری رباعی در دستان بی‌دلیل سرزنده جلیل، جلیل خودمان، جلیل صمیمی رباعی. باری؛ دست و پنجه نرم کردن او با زبان رایج و نرم گفت‌وگوهای روزمره که البته ابتکاری منحصر به او نبوده است، آن‌جا که در گرفته است، در گره خوردن با مضامین طنازانه یا گرگرفتن در تنوز تغزل و تغنی، نمونه‌هایی بدیع آفریده است که البته این نمونه‌ها، اکثریت را در شعرهای او ندارند، اما تجربه‌هایی جدی و موفق و نسبتا پرتعداد به حساب می‌آیند. از زبان خودش می‌شنویم.

  • قبلا غزل می‌گفتید؛ ماجرای این چند سال اخیر جناب عالی با رباعی چه بوده است؟

این ماجرای هوس‌انگیز و نفس بر بنده با رباعی برمی‌گردد به سال 1382؛ اوائل بهار بود که مرحوم حسین منزوی به دعوت دوستان شاعر به شهرستان ایوان( از بلوکات ایلام) سفر کرد.

آن‌جا من چند رباعی برای او خواندم که خوشش آمد و خودش هم چند رباعی بسیار قوی برای من خواند. از آن به بعد بود که رفتم به سراغ رباعی معاصر و رباعیات «ایرج زبردست» و «بیژن ارژن» را خواندم و حس کردم که می‌توانم در این قالب،‌ حرفی برای گفتن داشته باشم. پس از چاپ «شکلکی برای مرگ» که تعدادی رباعی هم داشت، دیگر مرا این قالب، گرفته و تاکنون رها نکرده است.

  • به عنوان یک «رباعی‌سرا» ، طعم شخصی این قالب و بیان خاص تجربی شما از آن چیست؟

من درس خوانده رشته ریاضی‌ام. شکل هندسی رباعی که مربع است، از همان اوایل برایم جالب بود؛ کم‌کم که پیش‌تر آمدم، دریافتم که مربع، شکل کنونی زندگی آدم‌هاست؛ همان چهاردیواری خودمانی خودمان. رباعی با زندگی مربع‌وار انسان معاصر قرابت دارد و اضافه کنید مینی‌مال بودن آن را به وجوه دیگر این قرابت.

  • آیا کسانی مثل مولوی، خیام و باباافضل هم در مربع‌ می‌زیسته‌اند که رباعی را سخنگاه، بلکه تنفس کلمات خود قرار داده‌اند؟

نه؛ اما آخر در مربع رباعی، یک نوع دور هم هست. اگر 4مصراع رباعی را 4نقطه A، B، C و D در نظر بگیریم، شاعر را می‌بینیم که به شکل زیگزاگی یا ، یعنی Z برعکس، حرکت می‌کرده است و اگر دقت کنیم، بهترین رباعیات فارسی، مخصوصا قله‌هایی مثل خیام، چنین قاعده‌ای داشته‌اند.

  • مقصودتان از حرکت زیگزاگی چیست؟

مقصودم این است که رباعی فارسی، غالبا شکل استنتاجی داشته است: مقدمه، طرح بحث و نتیجه‌گیری،‌فرم کلی رباعی را تشکیل می‌داده است و نتیجه‌گیری، غایت اصلی رباعی بوده است؛ این یعنی رباعی از اول به آخر سروده می‌شده اما از آخر به اول خوانده می‌شده است و این همان دوری است که در داخل این مربع طی می‌شود. این دور، در رباعیات فلسفی، نمود بیشتری دارد.

  • با اصطلاح رباعی نو یا رباعی نیمایی چقدر موافقید؟

با این اصطلاح موافق نیستم. نیما در ساختار قالب کلاسیک دست برد اما فرم رباعی هنوز همان فرمی است که رودکی با آن رباعی گفته است. در تاریخ ادبیات، تلاش‌هایی برای تغییر فرم رباعی صورت گرفته است، مثل رباعی مستزاد یا رباعی‌های 3بیتی (که این یکی در مکاتیب یا تمهیدات عین‌القضات آمده است) یا سرودن غزل و قطعه در وزن رباعی.
هیچ‌کدام از این پیشنهادها، شکل اولیه رباعی را تغییر نداده‌اند و هنوز هم رباعی‌های خیام و عطار و ابوسعید، طراوت و کوبندگی را با هم دارند، هنوز هم این رباعی‌ها را همه ما رباعی می‌دانیم.
البته می‌شود پیشنهادهایی برای امروزی شدن حال و هوای رباعی داد، مثل این‌که رباعی از کلی‌گویی به سمت جزئی‌نگری سوق داده شود.

  • مقصودتان از جزئی‌نگری چیست؟

در رباعی قدیم معمولاً به مفاهیم عام، مثل مرگ، زندگی و بازگشت به آخرت پرداخته شده است ولی نیاز رباعی امروز، توجه بیشتر به زندگی روزمره است. از وزن رباعی هم به شکل بهتر و مدرن‌تری می‌توانیم استفاده کنیم.


این نکته مهمی است و آن را کسانی که با رباعی به شکل خلاق و نه آکادمیک، همزیستی داشته‌اند، قطعاً خوب درمی‌یابند. آیا تصادفی است که نیما در میان قالب‌های کلاسیک، این‌قدر به رباعی علاقه داشته است و چه شده که او توانسته است رباعی‌های شاهکاری بگوید؟

نه تنها کیفیت بلکه کمیت رباعی‌های نیما نیز، حکایت از نکته‌ای نفیس می‌کند؛ شاید آن نکته این باشد که نیما، یکی از اضلاع حرکتش، نزدیک شدن به وزن طبیعی گفتار و یافتن گرانیگاهی برای ایستادن مشترک وزن عروضی و وزن طبیعی گفتار در زبان فارسی بوده است و رباعی، جدا برای نزدیک شدن به گفتار، قالبی است منعطف.

به قول شاعر:هر لحظه به شکلی بت عیار برآمد چون وزنش در بحر هزج است و این بحر اصولاً به وزن طبیعی گفتار نزدیکتر است؛ ضمن این که رباعی، تنها قالبی است که شاعر مجاز است در هر یک از 4مصراع، یکی از اوزان هجده‌گانه( یا به قول برخی از کارشناسان، اوزان بیست و چهارگانه) را به کار ببرد. دیگر این که وزن رباعی از48 هجا تشکیل شده است که در قیاس با 2نوع شعر کوتاه ژاپنی، یعنی هایکو و تانکا به نتیجه جالبی می‌رسیم: هایکو، 17هجایی و تانکا ، 31هجایی است؛ رباعی به اندازه مجموع هایکو و تانکا، هجا دارد که قدرت مانور بیشتری به شاعر می‌دهد.

  • حالا به فرض که به رباعی نو یا رباعی نیمایی معتقد نباشید، فرق فارغ و فصل فاصل رباعی معاصر را با رباعی کهن چه می‌دانید؟

مقصود من از این که گفتم، به رباعی نیمایی معتقد نیستم، این است که ما نیفست خاصی که بتواند خود را بر رباعی تحمیل کند، خود را به عنوان یک فضای یکه منحصر به فرد، بدیع و مبدعانه در قالب راعی اثبات کند، ندیده‌ام و الا در شعر کلاسیک امروز، از پیشنهادات نیما و حتی شاعران شعر آزاد هم در قالب‌های کلاسیک استفاده شده است و می‌شود.

  • با این تفصیل، شما با عنوان غزل نیمایی هم علی‌القاعده نباید میانه چندانی داشته باشید.

بله؛ اعتقاد دارم که غزل هم، همان غزل سده‌های پیشین است و ماهیتش عوض نشده است؛ تنها در زبان و نحوه نگاه شاعر به اطرافش تغییراتی رخ داده است. شاید بشود گفت که رباعی معاصر (و نیز غزل معاصر) از آسمان به زمین آمده‌اند، یعنی همان جزئی‌نگری و پرسه‌زدن در زندگی روزمره.

  • به نظر می‌رسد که برخی از تجربه‌های فرمالیستی در رباعی معاصر، پهلو به تفنن می‌زنند و اصولاً یکی از مظلومیت‌های رباعی، تجربه‌پذیری ظاهری آن است، به خاطر همان توسع موسیقایی، نزدیکی به وزن طبیعی گفتار یا عواملی دیگر چون کوتاهی قالب یا ظاهر منطقی آن (که باید به ضربه مصراع چهارم برسد) یا... خیلی‌ها فریب می‌خورند که این قالب، قالب راحتی است و قراردادهای اولیه آن را به عنوان فضایی برای ژانر، یا نمی‌بینند یا دست‌کم می‌گیرند، یا دیگرانی که میدان آن را برای شلنگ تخته‌های فرمالیستی وسیع می‌بینند، در حالی که این قالب در دست رد زدن به سینه شاعران بی‌رحم‌تر از غزل و قصیده است و برعکس ظاهرش، چندان تجربه‌پذیر نیست، مگر تجربه‌های استادکارانه و آن فن‌های آخری که یک کهنه شاعر طرار رو می‌کند و بالاخره این که رباعی، طبع رباعی‌سرا می‌طلبد، همان‌طور که غزل، طبع غزلگو می‌خواهد. نظر شما درباره این تفنن به عنوان یک آفت عمومی رباعی معاصر چیست؟

من فکر می‌کنم که مخاطب شعر فارسی با این‌جور کارها ارتباط برقرار نمی‌کند، اگر چه شاید در نگاه اول، نوعی آشنایی‌زدایی از فرم رباعی باشد؛ من خودم پیشنهادهایی این چنینی در رباعی اجرا کرده‌ام، مثلاً رباعی بدون قافیه گفته‌ام یا رباعی 5مصراعی یا رباعی در وزن خارج از اوزان هجده‌گانه، اما این کارها، روحش خروج از قالب، یعنی همان قدم بزرگ نیماست.

شخصاً برای نوآوری، یکی از ملاک‌های اصلی‌ام، مخاطب من یعنی مردم فارسی زبان شعرخوان است. به نظر من، مخاطب شعر فارسی، رباعی را هنوز با همان شکل رباعی سده‌های پیشین‌پذیر است و چون قالب، مینی‌مال و کوتاه است، نیاز چندانی به دست بردن در ساختار آن احساس نمی‌شود، در واقع قالب رباعی با کوتاهی و فشردگی‌اش، تناسب جالبی با تنگ حوصلگی مخاطب امروز دارد.

  • «صفربیگی رباعی»، چه رفتاری متمایز از سایر رباعی سرایان با «رباعی» دارد؟ او چه در چنته دارد؟ خودش چه می‌گوید؟

من بیشتر به جنبه تغزلی رباعی نظر دارم، همراه با طنزی که باید شانه به شانه‌ این تغزل، درونی شده است. قبلاً مهستی گنجوی و عطار و نیز تا حدودی بیدل و مولانا این کار را کرده‌اند.

در رباعی امروز احساس کردم که می‌توان به جنبه‌های عاشقانه قالب رباعی توجه کرد. حالا تا چه حد موفق بوده‌ام، پاسخش کار من نیست، کار شماست.


برچسب‌ها: جلیل صفر بیگی, رباعی, همشهری
+ نوشته شده در  ساعت 9:10  توسط مهدی  | 

رباعیات سیزده گانه خیام در مونس الاحرار

این بحر وجود آمده بیرون ز نهفت

***

كس نیست كه این گوهر تحقیق بسفت

هر كس سخنی از سر سودا گفته است

***

زان روی كه هست، كس نمی داند گفت

دوری كه در آمدن و رفتن ماست

***

او را نه نهایت، نه بدایت پیداست

كس می نزند دمی درین معنی راست

***

كاین آمدن از كجا و رفتن بكجاست!

چون روزی و عمر بیش و كم نتوان كرد

***

خود را بكم و بیش دژم نتوان كرد

كار من و تو چنانكه رأی من و تست

***

از موم بدست خویش هم نتوان كرد

ای آنكه نتیجة چهار و هفتی

***

وز هفت و چهار دایم اندر تفتی

می خور كه هزار باره بیشت گفتم:

***

باز آمدنت نیست، چو رفتی رفتی

یك قطرة آب بود و با دریا شد

***

یك ذره خاك و با زمین یكتا شد

آمد شدن تو اندرین عالم چیست؟

***

آمد مگسی پدید و ناپیدا شد.

عالم اگر از بهر تو می آرایند

***

مگرای بدان كه عاقلان نگرایند

بسیار چو تو روند و بسیار آیند

***

بربای نصیب خویش كت بربایند

ای پیر خردمند پگه تر برخیز

***

وان كودك خاك بیز را بنگر تیز

پندش ده و گو كه، نرم نرمك می بیز

***

مغز سر كیقباد و چشم پرویز!

چون ابر به نوروز رخ لاله بشست

***

برخیز و بجام باده كن عزم درست

كاین سبزه كه امروز تماشاگه تست

***

فردا همه از خاك تو برخواهد رست

می خور كه فلك بهر هلاك من و تو

***

قصدی دارد بجان پاك من و تو

در سبزه نشین و می روشن میخور

***

كاین سبزه بسی دمد ز خاك من و تو!

بر سنگ زدم دوش سبوی كاشی

***

سر مست بدم چو كردم این اوباشی

با من بزبان حال می گفت سبو:

***

من چون تو بدم، تو نیز چون من باشی!

چون نیست مقام ما درین دهر مقیم

***

پس بی می و معشوق خطائی است عظیم

تا كی ز قدیم و محدث امیدم و بیم؟

***

چون من رفتم، جهان چه محدث چه قدیم

وقت سحر است، خیز ای مایة ناز

***

نرمك نرمك باده خور و چنگ نواز

كان ها كه بجایند نپایند كسی

***

وآن ها كه شدند كس نمی آید باز!

ایام زمانه از كسی دارد ننگ

***

كو در غم ایام نشیند دلتنگ

می خور تو در آبگینه با نالة چنگ

***

زآن پیش كه آبگینه آید بر سنگ!



برچسب‌ها: رباعی, خیام, مونس الاحرار, رباعیات سیزده گانه خیام در مونس الاحرار
+ نوشته شده در  ساعت 1:15  توسط مهدی  | 

دکتر بیژن باران : خیام اندیشمند

دکتر بیژن باران : خیام اندیشمند

خیام اندیشمند

با اهل خرد باش که اصل تن تو /گردي و نسيمی و غباري و دمی است.

-خیام

دکتر بیژن باران

خلاصه. خیام یکی از مشاهیر علمی – ادبی جهان از قرن 11م است. او با حهانببنی و روش علمی و روحیات و شخصیت انسانی نمونه یک شهروند جهانی برای تمام فصول تاریخ است. استعداد، وجدان، تخیل، پشتکار، خوش بینی، مطالعات، خردگرایی، اخلاق عناصر تشکیل دهنده ی 80 سال زندگی خلاق او بودنذ. در این مقاله زندگی پربار، علوم جبر / نجوم و فلسفه خیام بررسی میشوند. فلسفه او با ارجاع به روباعیات خیام در 7 رشته شامل شناخت شناسی، اخلاق، منطق، کیهان شناسی، چیستی ذهن/ عین، فلسفه سیاسی، و زیبایی شناسی تشریح میشود. از آثار خیام میتوان این نتیجه را گرفت. برای خواننده محلی او بفارسی نوشت؛ برای خواننده جهانی آنروز او به زبان رایج آن عهد نوشت. دوم آنکه او فلسفه را بزبان شعری برای عامه مردم در آورد. اندیشه های او چه در فرزانگان ایرانی و آثارشان و چه در عامه مردم در طول 1000 سال نفوذ کرد. یکی از حفره های ماه بنام خیام ثبت شده. در آثار غربی و فیلمهای هولیوود هم تاثیر خیام دیده می شود. شرابی در فرانسه بنام خیام است. در ریاضیات مثلث خیام-پاسکال مشهور است.

زندگی. خیام (1048-1131) در نیشابور خراسان 83 سال زندگی کرد. او در اقامتهای چندین ساله به اصفهان، ری، سمرقند و مرو با اندیشمندان معاصرش همکاری داشت. خیام از قرون 11 و 12 میلادی، یکی از چهره های علمی جهانی از نوع رازی (865- 925م)، کاشف الکل و جوهر گوگرد، تشخیص آبله از سرخک، امتحان کن دارو روی جانوران، می باشد. رازی در کتاب فی المدة فی الزمان و فی الخلا و الملا و هی المکان نوشت: " عقل نمی پذيرد که ماده و مکان آن، ناگهان ـ بدون اينکه سابقاً ماده يا مکان موجود باشد، به وجود آيد. چون هميشه هر چيز از چيز ديگری به وجود می آيد و ابداع (خلق) محال است". او در کتابی دیگر در بارهء هيولی یا ماده قديم تأکيد می کند: "جسم را حرکتی است ذاتی.»{0} می‌توان این دو را از برجسته ‌ترین پیشروان جهانی تلفیق خرد و تجربه‌ در علوم دانست. خیام اندیشمند بیمانند ایرانی تا 25 سالگی، آثاری در جبر، موسیقی نظری، ریاضیات آفرید. او نوشت که خوارزمی (780- 850 م)، پدر جبر و الگریتم، و ماهانی (884م) هندسه تحلیلی را پایه گذاشته؛ هندسه ی یونانی را به معادلات جبر تبدیل کردند. در قرن 18م دکارت این معادلات را دنبال کرد؛ محور مختصات را برای ترسیم معادلات عرضه کرد. {1}

علوم. هندسه، علم محاط بر خط، نقطه، حجم است. خیام معادلات درجه 3 را از طریق هندسه ترسیمی و رقومی حل کرد. در حل معادله مکعب مشهورش x**3+200x=20x**2+2000، او هم از طریق تقاطع هذلولي Hyperbola با یک دایره، و هم بطور تقریبی از میان یابی (درج/ الحاق) interpolation جدول مثلثاتی، یک ریشه مثبت این معادله را یافت. در اینجا، خیام تا کشف ریشه های صفر، منفی و موهومی فقط یک قدم فاصله داشت. حتی پیش بینی کرد که این ریشه های ثانوی را اخلاف او خواهند یافت. بهر تقدیر خیام بدرستی پیش بینی کرد که معادلات مکعبی بیشاز یک ریشه دارند. او نوشت حل این معادله درجه سوم نیاز به کاربرد مخروطات دارد؛ که نمی شود بدون خط کش و پرگار آنرا حل کرد. این نتیجه گیری 750 سال بعد در اروپا ثابت شد.

خیام در کتابی راهی یافت برای ریشه یابی n م دوجمله ای binomial ها و چندجمله ای polynomial ها. این کتاب از بین رفته است؛ اشاراتی باین کشف در دیگر آثار او آمده. او در بسط غیر-هندسی در قضیه خطوط موازی و ضریب کسور کمک شایانی کرد. خیام در آموزش نسل بعدی دانشجویان، بخشی از زندگی خود را نیز در این راه گذاشت. یکی از شاگردانش در باره خیام نوشت: "او از ودیعه تیز هوشی و قوای دماغی عالی برخوردار است."{1}

در رصدخانه اصفهان، او با دیگران تقویم جلالی را براساس سال خورشیدی با 12 ماه تهیه کرد. محاسبه ی سال با 365.24219858156 روز بسیار به طول سال امروزی نزدیک است- با دانستن اینکه طول سال تغییر میکند. آثار خیام بزبان عربی رایج در خاور میانه همعصرش نوشته شده؛ که اکنون بدرد فارسی/دری زبانان نمیخورند. ترجمه های نیمه نصفه کاره به السنه غربی مورد استفاده این دوستداران قرار میگیرند. از خیام 4 کتاب در ریاضیات، یکی در جبر، یکی در هندسه، 3 تا در فیزیک، 2 تا در متافیزیک، رساله ای هم در فلسفه، و نورزنامه درباره رسوم، اعیاد، تاریخ و آداب ایرانیان {2و 3} بجا مانده اند. رساله های در/ فی

1ـ البراهین علی مسایل الجبر و المقابله- در باره معادلات درجه3م

2ـ شرح ما اشکل من مصادرات اقلیدس- در باره خطوط موازی باهتمام دکتر تقی ارانی 1282-1318

3ـ زیج ملک‌شاهی/ جلالی

4ـ ‌طبیعیات

5ـ ‌الوجود

6ـ ‌الجواب و عن ثلاث المسائل

7ـ ‌الکون و التکلیف

8ـ ‌الوازم الاکمنه

خیام حرکت سیارات را در مدارات بیضوی، شهابها را در پرتابی شلجمی، ستارگان را ثابت، زمین زیرپایش را در حرکت توصیف می کند. برای او مدار اجرام آسماني (مانند ستارگان دنباله دار) لزوما بيضوي نيست بلكه مي تواند هذلولي يا شلجمي نيز باشد. مخروطات صرفا ترسیمات و تقاطع سطوح شلجمي يا سهمي نبوده بلکه الگوی ترسیمی اجرام سماوی میباشد. در رصد سیارات، مدار گريزی را از مركزيتي در حركت غير دايروي دیده؛ سرعت نايكنواخت ان اجرام را با قوانين حركت پرتابي مخالف دانسته؛ با فلسفه مدرسي مخالفت کرده؛ پی بوجود مفهوم شاعرانه گرانش عمومي برد. گویا در حضور غزالی، خیام نشان داد که افلاک universe بدور زمین نمی چرخند- برخلاف نظرات رایج آن عصر. خیام با یک پایه گردان و نقشه ستارگان که با نور شمعهای روشن در دیوار اتاقی مدور قرار داشتند، نشان داد که زمین بدور محورش در یک شبانه روز می گردد. در نتیجه کواکب و کهکشانهای گوناگون شب و روز روی زمین دیده میشوند. نیز گفت ستارگان در فضا ثابتند؛ اگر بگردند بخاطر جحم عظیمشان می سوزند. {1}

اين چرخ فلک که ما در او حيرانيم/ فانوس خيال از او مثالي دانيم.

خورشيد چراغداران و عالم فانوس/ ما چون صوريم کاندر او حيرانيم.

اين کهنه رباط را که عالم نام است/ و آرامگه ابلق صبح و شام است.

پيش از من و تو ليل و نهاري بوده است/ گردنده فلک نيز به کاري بوده است.

آنانکه محيط فضل و آداب شدند/ در جمع کمال شمع اصحاب شدند.

ره زين شب تاريک نبردند برون /گفتند فسانه‌اي و در خواب شدند.

اجرام که ساکنان اين ايوانند/ اسباب تردد خردمندانند.{4}

فلسفه. در قرن 11م فرقه‌های سنی، شیعه، دهریون، لاادریون، اصحاب تناسخ، اشعری، معتزله در بحث‌های عمومی/ خصوصی و شفاهی /کتبی تمام مسایل فلسفی روز را باز کردند. در این قرن، گستره علوم شامل آثار یونانی، هندی، مصری، ایرانی، چینی، بابلی/ ایلامی بود که در جغرافیای شطرنجی فلات ایران با حکام مستقل منطقه ای باز تولید شد. نیز رویدادهای سیاسی این قرن شامل بود بر: 1ـ فروپاشی سلسله آل‌بویه 2ـ سلطه سلجوقیان 3ـ جنگهای صلیبی در فلسطین، 4ـ قیام باطینان و الموتیان. معاصران خیام مانند عروضی (صاحب 4مقاله، وفات 560 ه) و بیهقی (صاحب 5 جلد تاریخ، 385-470ه) از رباعیات او ننوشته اند. هدایت نوشت: ترانه های خیام در زمان حیاتش بین دوستانش میگشته؛ پس از مرگش جمعآوری شده اند. از روی رباعیات، هدایت فلسفه خبام را در این مقوله ها تلخیص کرد: راز آفرینش، درد زندگی، تقدیر از پیش نوشته،گردش دوران، ذرات گردنده/ تناسخ، دم را دریاب، هرچه هست اینجاست.

فلسفه تشریح عامترین اصول محاط بر جهان و انسان میباشد. شیوه ایست که تمام ادعاها، فرضیات، گزاره ها، یا نظریه ها را بدون کاربرد قیاس، تعصب یا اعتقاد با اتکا به اندیشه خردگرا بررسی میکند. در طول تاریخ 2-3 هزار ساله بشر فلسفه تکامل یافته و مکتبهای متعدد در آن پیدا شدند. همین تکامل را هم در زندگی یک فیلسوف میتوان دید. در مراحل زندگی از جوانی تا میانسالی و پیری یک اندیشمند، او از بیان عقاید موروثی آغاز کرده؛ در مراخل بعدی با شک، خرد، تجربه؛ به نظرات گاهی قطری با آغاز خود، میرسد. این انکشاف فکری در مورد خیام نیز صادق است. شقوق فلسفه در 7 شاخه بقرار زیرند:

1- شناخت شناسی، دانش چگونه پیدا میشود- در روال عین بیرون از مغز به ذهن.

هرگز دل من ز علم محروم نشد/ کم ماند ز اسرار که معلوم نشد.

هفتاد و دو سال فکر کردم شب و روز /معلومم شد که هيچ معلوم نشد.

چون نيست حقيقت و يقين اندر دست/ نتوان به امید شک همه عمر نشست.

2- اخلاق، چگونه باید زندگی کرد؟ از حیله، خودشیفتگی، طمع پرهیز باید کرد. او وجدان را ارثی/نهادی انگاشته.

هر ناله که رندي به سحرگاه زند/ از طاعت زاهدان سالوس به است.

نيکي و بدي که در نهاد بشر است /شادي و غمی که در قضا و قدر است.

با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل /چرخ از تو هزار بار بيچاره‌تر است.

عمرت تا کي به خودپرستي گذرد/ يا در پي نيستي و هستي گذرد.

کم کن طمع از جهان و میزي خرسند/ از نيک و بد زمانه بگسل پيوند.

گر يک نفست ز زندگاني گذرد/ مگذار که جز به شادماني گذرد.{4}

3- منطق، اصول استدلال/استنتاج درست اندیشیدن، کاربرد روش درست، و ارزیابی درست نتیجه گیری است. هر انسانی با سلامت دماغی در زندگی خود منطق بکار میبرد. فارابی منطق/میزان را در راس علوم جای داد؛ یعنی منطق مشمول بر تمام علوم است. ساده ترین نمونه منطق اثبات قضایای هندسی در دبیرستان است. درست اندیشیدن دو بخش است: درست تعریف کردن و درست استدلال کردن. مباحث درست تعریف کردن را معّرف و مسائل درست استدلال کردن را حجت می نامند. پس موضوع منطق معّرف و حجت است. به سخن دیگر، مسائل منطق یا درباره معّرف/ تعریف بحث می کند، یا درباره حجت/ استدلال. اساسا، هنگامی که تعریف ها و استدلال ها در سیر تفکر انسان صحیح باشد، نتیجه که انسان در پایان می گیرد، حتما درست خواهد بود. برخی این امر، یعنی موضوع منطق را به زبانی دیگر بیان کرده اند: موضوع منطق، معلومات تصوری و تصدیقی است، از آن جنبه که فرد را به سوی مجهولات تصوری و تصدیقی راهنمایی و این مجهولات را برایش هویدا سازد؛ یعنی بازهم موضوع منطق عبارت از معّرف و حجت می شود.{6}

با اهل خرد باش که اصل تن تو /گردي و نسيمی و غباري و دمی است.

4-کیهان شناسی، جهان از کحا آمده و به کجا میرود؟ عمر جهان/ افلاک از 11 تا 20 بیلیون سال، زمین و آغاز حیات تک یاخته ای 4 بیلیون سال؛ چند یاخته ای 1 بیلیون سال، جانواران ساده 600 میلیون سال، ماهیان/ گیاهان خاکی/ حشرات 500 میلیون سال، ذوحیاتین/ خزندگان/ دانه ها 300 میلیون سال، پستانداران 200 میلیون سال، پرندگان/ گلها 150 میلیون سال میباشد. انقراض داینوسورها 65 میلیون پیش و پیدایش انسان از 200 هزار سال پیش می باشد.{5} پس پیشاز ورود شعور انسان بر زمین، جهان مادی و زمین خاکی و جانوران و نباتات متقدم /قدیم بوده اند. تبیین علمی جهان مادی بوسیله انسان روال 2-3 هزار ساله دارد. نخست از اجسام مادی و فرمولهای قاطعانه آغاز شد؛ تا در قرن 20م به امواج مادی در احتمالات موقعیت فضایی انرژی رسید. قانون بقای ماده در نظام بسته را نخست نصیر توسی، 1201-1274م ، اینگونه تبیین کرد: ماده قادر به تناسخ است، ولی ناپدید نمی شود. فردوسی گردش گردون/ بقای ماده را اینگونه بیان کند: "نه گشت زمانه بفرسایدش (چرخ گردون)/ نه این رنج و تیمار بگزایدش./ نه از گردش آرام گیرد همی./ نه چون ما تباهی پذیرد همی." لامانوسف و لاوازیه در قرن 18م قانون بقای ماده در نظام بسته را در آزمایشات شیمی ثابت کردند. سپس در قرن 19م ژول، سعدی کارنو فرانسوی، هولتزمان، با اثبات بقای مومنتوم (حاصل جرم و سرعت) و انرژی؛ منجر به تبیین قانون اول ترمودینامیک/ رابطه حرارت، کار، انرژی در یک سیستم شدند. در قرن 20م اینشتاین با نسبیت خاص و رابطه جرم/ ماده، سرعت و انرژی را کشف کرد. در مکانیک کوانتم، شرویدینگر/ هایزنبرگ انرژی را متناسب با مشتق زمانی امواج (مادی) کشف کردند که منجر به ورود احتمالات، عدم ایقان، رابطه امواج الکترو مغناطیس با انرژی، نبود علیت قاطعانه deterministic causality در فیزیک شدند. شنیده شده که تز دکترای فیزیک دانشگاهی شرودینگر Schrödinger کمتر از 1 صفحه بود، او با دیراک جایزه نوبل فیزیک را در 1933 گرفتند.

پس روال مادی تکوین جهان قبل از پیدایش انسان با تاریخ فرهنگی چند هزار ساله اش اتفاق افتاده است. در روال ادبی، فلسفی، مهندسی، علمی - تکامل جهان و انسان با منطق و آزمایش در کتابها و اشیای دیگر تبیین یافت. اکنون 2 روند را میتوان پیگیری کرد: نخست درک جهان در آفرینش اقلام مادی مانند کتیبه و کتاب؛ سپس تاریخچه این درک در مکاتب فلسفی و تکوین علوم طبیعی در کتب و وب. باید توجه داشت که فیلسوفان هم مانند دیگر احاد بشری ممکن است دارای اختلالات عصبی، روحی، و شخصیتی بوده؛ نظرات آنها در انعکاس عینیات بخاطر این اختلالات مخدوش باشد. در علم نظریات گذشته با شک و آزمایشات نوین همیشه در حال محک خوردن اند. نظراتی که غلط (ناسازگار با منطق و نتایج آزمایشات نوین) ند دور ریخته میشوند. ولی در فلسفه این نظرات غلط بمثابه مکتبهای دیگر قلمداد میشوند. دیگر اینکه با معیارهای آزمایشات کمی علمی قرن 21م سلامت دماغی صاحبان نظرات فلسفی سنجیده نمی شوند. نیز تاریخ نویسان، سنت آوردن شخصیتهای فلسفی را بطور تقویمی بارث برده؛ این مشرب را ادامه میدهند. درحالیکه منطقا باید نظرات غلط فلسفی را از آثار فلسفی قرن 21م بیرون ریخت؛ مگر تاریخچه فلسفه، بدون صحت وسقم نظرات، مورد نظر باشد. مثلا ارسطو معتقد بود که تعداد دندان زنان کمتر از مردان است. راسل با اشاره به روش غلط عدم مشاهده و شهود صرف این فیلسوف عتیق نوشت، آقای ارسطو هرگز بخاطرش نرسید که بخانمش بگوید در دهان همدیگر نگاه کرده دندانهای یکدیگر را بشمارند. یا دریدا Derrida، 1930- 2004 ، بدون داشتن تجارب و تحصیلات فرمال علمی در اعصابشناسی و زبانشناسی کتب نظری در مورد شناخت (راهکارهای مغز) و زبان مینویسد. در نظر دریدا زبان ساختاری است برای تمام دیگر نظامهای نشانه شناختی ـ کلاً برای همه ی جهان. هر چه هست زبان است؛ چیزی بیرون از متن نیست.{8،7}

خیام تکامل مادی جهان را با مطالعه، غور و مشاهده بدرستی دریافت. روش علمی او، اورا مجهز به قدرت پیش بینی هم میکرد. نمونه پیش بینی ریشه های متعدد در معادلات درجه 3م. او بسیاری از مباحث فلسفی را بسیار موجز بیان کرد. جهان قدیم بوده؛ مستقل از شعور انسان است. اندیشمندان در مشاهده جهان در تحیرند. خرد تنها راه دریافت واقعیات است. آمدن و رفتن بشر هم مانند مگسی در این جهان است. جهان بدایت و نهایت ندارد.

اي بس که نباشيم و جهان خواهد بود/ ني نام زما و ني‌نشان خواهد بود.

زين پيش نبوديم و نبد هيچ خلل/ زين پس چو نباشيم همان خواهد بود.

اجرام که ساکنان اين ايوانند/ اسباب تردد خردمندانند.

هان تاسر رشته خرد گم نکني/ کانان که مدبرند سرگردانند.

می نوش ندانی ز کجا آمده‌اي /خوش باش ندانی بکجا خواهی رفت.

در دايره‌اي که آمد و رفتن ماست/ او را نه بدايت نه نهايت پيداست.

آمد شدن تو اندرين عالم چيست؟/ آمد مگسي پديد و ناپيدا شد.{4}

تا کي ز قديم و محدث امیدم و بيم /چون من رفتم جهان چه محدث چه قديم.

5- چیستی ذهن/ عین. ذهن بالغ بشر از طریق حواس، حافظه، پردازش مغز دنیای بیرون (ابژه) را درونی می کند. سپس در کنش اجتماعی این ابژه سوزه شده را عیان میکند. علوم، ادبیات، هنرها، فنون شکلهای گوناگون روال ذهن-عین می باشند. در طول تاریخ مقولاتی چون جهان بینی، شناخت، ذهن، عین، زبان، فلاسفه را به کنکاشهای عمیق کشاندند. خیام عین/جسم را مقدم بر روح/جان دانسته؛ مرگ را پایان هم جسم و هم روح میداند. این روالی است که تمام موجودات زمین طی میکنند: میآیند، میمانند، میروند – همین.

جسم است پياله و شرابش جان است.

درياب که از روح جدا خواهی رفت/ در پرده اسرار فنا خواهی رفت.

اي دل چو زمانه می‌کند غمناکت/ ناگه برود ز تن روان پاکت.

باز آمدنت نيست چو رفتي رفتي.

6- فلسفه سیاسی، علل تغییر جامعه کدامند؟ پویش تاریخ در چیست؟ افراد چگونه جهت تاریخ را تعیین می کنند؟ رابطه افراد با بار عصبی، روحی، شخصیتی و جامعه با ساختارهای کلان تولیدی، سیاسی، فرهنگی، دینی چگونه است؟ اقتصاد و فرهنگ یک چامعه چه اثری برهم دارند؟ قدرت، منزلت، ثروت چگونه پدید میآیند؟ روال ظهور تمدنها، شخصیتها، چنبشها، طبقات، اقشار، ارزشها، انقلابات، فتوحات، شهرهای گذشته های دور را چگونه میتوان رصد کرد؟ تغییرات کمی و کیفی در تکوین جامعه چگونه اند؟ تفاوت و تشابه جوامع مجاور یا دورازهم کدامند؟ آیا جوامع راههای تعالی مشابه را طی می کنند؟ آیا مغولستان با گله داری و تجارت راه سویس را با اختلاف فاز زمانی طی خواهد کرد؟ خیام از معاندان و مجتهدان در اجتماع رنج میبرد. نظرات علمی خود را نمیتوانست آزادانه بیان کند. ولی باز علم را رها نکرد. اگرچه با مناعت میگفت که دانش را کرانه ای نیست. او کوشا بود که تخیلات انسانگرای خود را در محافل علمی بیان کند.

هر راز که اندر دل دانا باشد/ بايد که نهفته‌تر ز عنقا باشد.

هرگز دل من ز علم محروم نشد /کم ماند ز اسرار که معلوم نشد.

از جرم گل سياه تا اوج زحل/ کردم همه مشکلات کلي را حل.

7-زیبایی شناسی، اصول زببایی شناسی کدامند؟ در داوری کارهای هنری دلایلی ارایه میشوند. این دلایل کلی بوده پس بستگی به اصولی دارند. این اصول (تناسب، تقارن، هارمونی، رنگآمیزی، احساس/عاطفه، تخیل، وحدت) باید تبیین شوند. اثر هنری تعریف میشود. نقد آن بر اصولی قرار دارد. ارزش ذاتی هنری چیست؟ حظ هنری، عناصر تحلیل و تجربه هنری کدامند؟ ساختار تجربه/ حظ هنری چیست؟ نقش تراژدی، تاثر، کمدی در هنر چیست؟ معیار سلیقه هنری چیست؟ زیبایی شناسی شعر، موسیقی، نقاشی، نثر، مجسمه، معماری، نمایش، رقص، سینما، عکس کدامند؟ آیا کارکرد هنر اخلاقی است؟ نقش دین، دولت، قیمت در هنر چیست؟ خیام زیبایی را در گذاران توصیف میکند. برای او رنگها، رایحه ها، صداهای دلنشین، زیباییهای طبیعت، آسودگی خیال و تن همه مطبوع ند.

بنگر ز صبا دامن گل چاک شده/ بلبل ز جمال گل طربناک شده.

در سايه گل نشين که بسيار اين گل/ در خاک فرو ريزد و با خاک شده.{4}

خیام فیلسوفی ماتریالیست است؛ جهان عینی را مستقل/بیرون از ذهن انسان دانسته؛ آنرا در چرخه ی پیدایش، گسترش، زوال و میرش بیند. او گوید ذرات ماده در روال تناسخ (یکی از اصول فیزیک کلاسیک: تغییر شکل/ بقای ماده) بقا داشته تنها شکل عوض می کنند؛ مانایند؛ خواص آنها از طریق حواس در ذهن انعکاس می یابند. او تبدیل را در محیط می بیند؛ زمان را از چرخه حیات- ممات بشر مستقل دانسته؛ پس ماده را قدیم و ازلی دانسته نه حادث. این تفکر نزد دهریون، بویژه رازی، تدوین شده؛ بقول محمود شبستری (عارف قرن 7م هجری): "عدم موجود گردد، این محال است./ وجود از روز اول لایزال است." دهر = زمان= ابدی. مولوی از زبان دهریون در توافق با آنها نوشت: "گفت این عالم قدیم و بی کی (بر وزن نی موسیقی) است / نیستش بانی و یا بانی وی (عالم) است." خیام حتی فرهنگ را هم در روال حیاتش می بیند که با ماده می ماند. مثلا نام بهرام گور و کی خسرو با ذرات خاک آنها متناظرا وجود داشته- اولی در تاریخ/ اذهان انسان؛ دومی در خاک و تاک. دیگر این که روح را تابع جان دانسته؛ مرگ جسم را پایان روح خواند. در مقابل، غزالی ایده آلیست قرن 11م ، به دهریون ایراد می گرفت که منکر صانع اند. اینکه در تاریخ 3 هزار ساله صاحبان تمدن، فرهنگ، فلسفه، چرا برخی روش علمی و جهان بینی مادی دارند و برخی نقطه مقابل؛ باید گفت غیر از آموزش، توارث ژنتیک، مدارات عصبی، ریزش هرمونهای مغزی، روحیات و شخصیتهای آنها علل اصلی اند. مثلا برای یک ناظر دور شدن یا نزدیک شدن کشتی به ساحل در تمام تاریخ اینگونه بوده که اول بدنه پنهان میشود بعد دکل یا اول دکل هویدا میشود و بعد بدنه- زیرا سطح زمین مدور است. اگر سطح زمین مسطح بود، بدنه و دکل به یک میزان کوجک و در نهایت محو می شدند. البته هر دو نظر در باره کرویت/ مسطح بودن زمین همیشه مکتوب بوده؛ ولی مسطح بودن زمین از طرف نهادهای رسمی پذیرفته شده بود.

در رباعیات، رگه های فلسفه وجود بروشنی دیده میشوند. خیام یک گام فراتر رفته؛ هستن را در روال شدن میداند. خیام از تناسخ ابوالعلا معری، 973-1057م، شاعر سوری که آبله کودکی منجر به نابینایی او شد و شاید تاریخ نگاری اساطیری فردوسی آموخت؛ از پیروان خیام، نصیر توسی و حافظ اند. فروید با تاثیر از گزاره های نیتچه برخی از نظرات خود را در مورد علایق حیات تدوین کرده بود. سارتر بطور منظم این نظرات را مردود دانسته. الویت وجود بر ذات در حیات انسان را در اگزیستانسیالیزم قرن 20می در ادبیات و فلسفه ارایه داد. در این مکتب، نبود نیروی آسمانی بمعنای آزادی تام انسان؛ در نتیجه مسئولیت مطلق اوست. این وظیفه انسانهاست در آفریدن منش ethos مسئولیت فردی، بیرون از نظام اعتقادات گروهی. بگمان این مشرب، تبیین فردی هستن تنها راهیست که میتوان از وضعیت عبث absurd انسانیت (ملال، مرگ، محتومیت فردی) فراتر رفت. آثار فلسفی کرکگارد و نیتچه و ادبی داستایوسکی و کافکا، بعدا با آثار سارتر، دوبوار، کامو، به پیدایش و پیشبرد این مکتب کمک کردند.

منابع.

{0} http://bahman.wordpress.com/2008/02/19/zakariaa-raazi/

{1} http://en.wikipedia.org/wiki/Omar_Khayy%C3%A1m

{2} http://www.caravan.ir/AuthorTranslatorDetail.aspx?id=65

{3} http://www.hamsaran.com/modules.php?name=Forums&file=viewtopic&t=14684

{4} http://www.hajipour.com/khayyam.htm

{5} http://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_evolution

{6} http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/

{7} www.nasour.net/?type=dynamic&lang=1&id=85

{8} http://www.mahmag.org/farsi.htm

تبلور اختلالات روحي در شعر نو فارسي/دكتر بيژن باران


برچسب‌ها: رباعی, خیام, فلسفه خیام, بیژن باران
+ نوشته شده در  ساعت 15:11  توسط مهدی  | 

فلسفه خیام.دکتر امیر افشاری

http://iranshahr.org/?p=9980

فلسفه‌ی خیام

 
خیام

دکتر امیر افشاری- شاید در میان تمام اندیشمندان، ادبا و بزرگان میهنمان، نام هیچ‌کس بسان نام خیام چنین آوازه‌ای رسا در جهان پیدا نکرده باشد. صرف نظر از دلایل این استقبال، این فرصت کوتاه تلاشی برای بازشناسی عمر خیام نیشابوری خواهد بود.

از دیدگاه اثر- شناسانه، دوران زندگی او با چند رویداد تاریخ‌ساز همراه بوده است. قدرت‌نمایی آل‌بویه در بغداد، حکمرانی و نفود سیاسی خلفا را تا به سطح یک مقام تشریفاتی کاهش داده بود، اما در روزگار خیام قدرت سیاسی آل‌بویه نیز رو به زوال می‌نمود. جنگ‌های صلیبی و در آخر قیام سلجوقیان شاید در بین موارد بالا، بیشترین تاثیر را در زندگی او گذاشت.

فضای مذهبی حاکم در آن دوران، از شرایط سیاسی آن دوران نیز بحرانی‌تر بود. ایران نخستین تجربه‌های اختلافات فرقه‌ای را بر سطح خاکیش به نظاره نشسته بود. مجادلات، بحث‌ها و جنجال‌هایی فرقه‌های سنی، شیعه، اشعری و معتذلی و در آن سو، ورود باطنیان بدین فضا، به هر چه بیشتر پیچیده‌تر شدن این فضا کمک می‌کرد، اما خیام در سرش پندار‌های دیگری بود و شاید این تفاوت اعتقادی و رفتاری او بود که وی در زمان حیاتش به اوج شهرت رساند.

نظامی‌ عروضی، یکی از شاگردانش او را حجه‌الحق و امام بیهقی، فیلسوف سیدالحکما لقب می‌دهند. او در ریاضیات و فن جبر ابرنخبه و در حل معادلات سه مجهولی صاحب سبک بود. در رصد و ستاره‌شناسی دانشمند بود. او سرپرستی گروهی از خبرگان را برای اصلاح تقویم خورشیدی به عهده داشت و نتیجه‌ی این تلاش، تقویمی‌ شد که به خاظر کمترین میزان خطا، شهرتی جهانی یافت. تقویم خورشیدی حقیقی (با اختلافی نزدیک به صفر با آن) یا تقویم جلالی با نام ماه‌های یزدگردی گوشه‌ای از تلاش او برای پارسی ماندن بود. آنان با ایجاد شکلی جدید از سال کبیسه، اندازه‌ی خطا را به حداقل ممکن رساندند. سال کبیسه‌ای که همه‌ی ما با آن آشنا هستیم و هر چهار سال یک بار فرض می‌شد را کبیسه‌ی رباعی و با گدشت شش و یا هفت دوره‌ی کبیسه رباعی یک دوره پنج ساله خواهیم داشت که آن را کبیسه‌ی خماسی نام نهادند.

شاید تاثیرگذارترین و فرهنگ‌سازترین جنبه‌های اندیشه‌ی خیام، آثارش در فن جبر و ستاره‌شناسی باشد، اما شناخته‌شده‌ترین و بی‌شک محبوب‌ترین بعد اندیشه‌ی خیام میان توده‌ها، یا بهتر است بگوییم اکسیر جاودانگی نامش در مقیاس جهانی رباعیات او بوده است. هرچند در شناساندنش به غرب نمی‌توان نقش ادوارد فیتز جرالد و ترجمه بی‌نظیرش را نادیده گرفت که به راستی حق مطلب را در قالب منظومه‌ای با مضامین وام گرفته از رباعیات خیام ادا کرد. اشعاری که همیشه در سایه‌ای از ابهام بازشناسی شده است و غربال تردیدی با روزنه‌هایی به وسعت ۹ قرن گسستگی و درد پاک کردن سخن خیام از غبار خیام‌گونِ سخنوران.

رباعیات خیام علاوه بر جنبه‌ی ادبی، تنها اثر به جای مانده از اوست که حاوی نکته‌ها و گزین‌گویه‌های فلسفی است. خیام فیلسوف ناشناخته‌ترین بعد فرهنگی اوست، او خود دراین باره می‌گوید:

دشمن به غلط گفت که من فلسفیم

ایزد داند که آنچه او گفت نیم

لیکن چو در این غم آشیان آمده‌ام

آخر کم از اینک، بدانم که کیم

اما از سوی دیگر عروضی سمرقندی شاگرد او، ابوالحسن بیهقی از نزدیکان به زمان از و شهرورزی او را فیلسوف نامیده‌اند؛ ولی اگر شرط یک فرد برای فیلسوف بودن داشتن مکتوباتی همراه و هم‌جهت برای شرح یک جهان‌بینی و قدم زدن در چهارچوب مبانی منسجم اندیشه‌ای نوین و البته مفید برای اجتماع الزامی‌ نباشد، آنگاه هر موجودی خود فلسفه است. البته اگر باور داشته باشیم که او مطالعات فلسفی داشته است علت به جای نماندن اثری فلسفی از او می‌تواند چند دلیل داشته باشد.

۱ـ بیهقی و گروهی دیکر از مترجمان خیام نوشته‌اند: «خیام در تصنیف و تعلیم بخل می‌ورزد» که البته این نگرش تا حدی نگاهی خصمانه به موضوع است. تعداد کم آثار به جا مانده از خیام، در قطر‌هایی نازک پی به بی‌توجهی او به امر نگارش می‌بریم. او تا حرفی تازه نمی‌داشت چیزی نمی‌نوشت.

۲ـ ترس از تکفیر محکوم شدن به زندقه یا الحاد که از او انسانی محافظه‌کار می‌سازد. گو آنکه تا یک قرن بعد از مرگش کسی از شعر‌های او خبر نداشت. حتی عده‌ای بر این باورند که با روحیاتش سفر حجی که رفت حکم سرپوش بر این شایعات بود.

۳ـ از بین رفتن اثر به دلیل مخفی نگاه داشتنشان.

اما تمام این‌ها می‌تواند پنداری بیش نباشد. در پایین مختصری از جهان‌بینی و باور‌های موجود در لابه‌لای اشعارش را با رباعی وابسته به آن می‌آورم:

۱ ـ خداباوری: او خدایی مهربان را که خیر محض است، باور دارد. خداباوری بدون دین‌باوری. او یک خداپندار بی‌مذهب است.

گفتی که تو را عذاب خواهم فرمود

هرگز من از این خبر هراسم نفزود

جایی که تویی عذاب نبود آنجا

و آنجا که تو نیستی کجا خواهی بود

۲ـ جبر: ذهن استدلالگر و البته حساس خیام، پاسخی بر تناقض اختیار و علم مطلق الهی نمی‌تواند پیدا کند یا باید خدا را نادیده بگیرد و یا خود را مجبور. البته ایمان راستین بر این باور جز پوچی چیزی به همراه نخواهد آورد.

من می‌ خورم و هر که چو من اهل بود

می ‌خوردن من به نزد وی سهل بود

می‌ خوردن من حق ز ازل می‌دانست

گر می ‌نخورم علم خدا جهل بود

۳ـ اپیکوریسم: لذت‌گرایی عقلانی همانسان که اندیشه‌ی اپیکور با بی‌قیدی اخلاقی یکسان تعییر شد؛ امثال نجم‌الدین رازی، خیام را نیز به عدم اعتقاد به اخلاق محکوم کرده‌اند، اما صحبت از لذتی عقلانی است، بدون رنج پس از اتمامش و ضمناً با در نظر گرفتن زندگی پر بارش باور بی‌قیدی خیام در لذت عجیب می‌نماید.

چون می‌گذرد عمر چه شیرین و چه تلخ

پیمانه چو پر شود چه بغداد و چه بلخ

می‌ نوش که بعد از من و تو ماه بسی

از سلخ به غزه آید از غره به سلخ

۴ـ بودیسم: بدبینی و دنیاگریزی دو مفهوم کلیدی در مکتب بوداست.

چون حاصل آدمی‌ در این شورستان

جز خوردن غصه نیست یا کندن جان

خرم دل آنکه از جهان بیرون شد

آسوده کسی که خود نیامد به جهان

و چرخه سامپسارا یا کارمن، چرخه تناسخ و حیات:

هر سبزه که بر کنار رودی رسته است

گویی ز لب فرشته‌خویی رسته است

۵ـ نمی‌دانم‌گرایی: او به نوعی ضعف بشر در قبال درک جوهر و پدیده‌های فرااندیشه‌ای در تقابل با اتفاقات و نگاهی نادیده‌انگارانه به احتمالات فرا ماده‌ای باور دارد.

قومی ‌متفکرند اندر ره دین

جمعی متحیرند در شک و یقین

ناگاه منادی در آید زکمین

کای بی‌خبران راه نه آن است و نه این


برچسب‌ها: رباعی, خیام, فلسفه خیام, دکتر امیر افشاری
+ نوشته شده در  ساعت 14:51  توسط مهدی  | 

شادکامی از دیدگاه مارتین سِلیگمن و خیام نیشابوری

شادکامی از دیدگاه مارتین سِلیگمن و خیام نیشابوری

http://www.rawanonline.com/khayyam-htm/

 

نوشته: امیر عسکری

مقدمه و ویرایش: اسماعیل درمان، ماستر روانشناسی بالینی و مشاوره

خیام، نامی آشناست. او را بسیاری بخاطر رباعیاتش می‌شناسند و شاید کمتر کسی متوجه این باشد که خیام یکی از ستاره‌شناسان و ریاضی‌دانهای مشهور و برجسته نیز بود. ولی ناگفته پیداست که رباعیاتش شهرت جهانی دارند و بسیاری از آنها الهام گرفته اند. احتمالاً همزمانی او با مجادلات کلامی فرقه‌های مختلف و همچنان قیام دولت سلجوقی، جنگهای صلیبی و سقوط دولت آل بویه در جهان‌بینی او تاثیر گذاشت و سبب شد تا تأملاتی بر چسانی خوشنودی و خرسندی انسانها داشته باشد.

از سوی دیگر، مارتین سلیگمن، یکی از روانشناسان معاصر و برجسته امریکایی است. او بیشتر شهرت خود را مدیون طرح نظریه “درماندگی آموخته‌شده learned helplessness” میباشد. ولی در چندین سال اخیر او یکی از بنیانگذاران مکتب روانشناسی مثبت نیز بوده است، که در آن شادکامی، امید، رضایت‌مندی و مفاهیم دیگر بصورت اصولی و علمی مورد بحث و تحقیق قرار گرفته اند . البته در این اواخر روانشناسی مثبت مورد انتقاد روانشناسان دیگر نیز بوده است، ولی با آنهم دانشگاه پنسلوانیا در شهر فیلادلفیا در رشته روانشناسی مثبت مدرک ماستری میدهد.

آنچه درینجا می‌خوانید مقایسه ایست میان جهان‌بینی خیام نیشابوری و رویکرد کلی روانشناسی مثبت به زندگی.

شادکامی، خوشحالی، خرسندی و خشنودی کلماتی هستند که از نقطه نظر ادبی، تقریباً دارای بار معنایی مشترکی می‌باشند، اما از دیدگاه روان‌شناختی هر کدام پیام متفاوتی را ارائه می‌دهند. آنچه که در این مقاله بررسی می‌گردد، توصیف و تحلیل شادکامی از سه دیدگاه کاملا متفاوت فرهنگی، ادبی و علمی می‌باشد.

از هنگامی‌ که مارتین سلیگمن رویکرد “روانشناسی مثبت‌نگر” (یا روانشناسی مثبت Positive Psychology) را به جامعه روانشناسی معرفی نمود، تنها ده سال می‌گذرد و در این مدت کوتاه شاهد به وجود آمدن یک مکتب جدید با نظریه‌ها، پدیده‌ها و مفاهیم مختلف بوده‌ایم. اگرچه این مفاهیم و اصطلاحات امروزی از ابتدای پیدایش دانش بشری، توسط فیلسوفان و دانشمندان یونانی، هندی، ایرانی و افغان مورد بحث و چالش بسیار قرار گرفته اند، اما سلیگمن و همکارانش با استفاده از روش علمی و طبقه بندی مفاهیم توانستند مجموعه کاملی از این کلمات را در یک مکتب جدید فکری با عنوان رویکرد مثبت‌نگر معرفی نمایند.

بنابراین آنچه که امروز در نظریه های روان شناسی مثبت‌نگر غرب، در مورد شادکامی، امید، خوش‌بینی، رضایت‌مندی، نوع‌دوستی، سعادت و عشق می‌بینیم، پدیده‌ها و کلمات جدیدی نیستند که در ادبیات و فلسفه اصیل فارسی نوظهور باشند. بنابراین با بررسی اجمالی اشعار شاعران پارسی از جمله حکیم خیام نیشابوری به سهولت می توان به درستی این امر پی برد. فرزانه نیشابور که در اصل ریاضیدان و اخترشناس بود، در آفرینش رباعی، شاعری بی همتاست. خیام در رباعیاتش بارها از کلمات شادمانی، خوشی و شادی استفاده نموده است و شاد زیستن در تمام لحظات زندگی را فلسفه آفرینش می داند.

شادکامی چیست؟
در سال ۲۰۰۲ میلادی، مارتین سلیگمن با بیان نظریه شادکامی که به مفهوم “اودایمونیا” (Eudaimonia) ارسطو شباهت بسیاری دارد، گام بزرگی را در جهت تعریف شادکامی برداشت. ارسطو شادکامی را در خوب بودن، نیکی کردن و زندگی در سایه آن می دانست و سلیگمن به پیروی از این جمله، شادکامی حقیقی را رسیدن به فراخنای شناسایی و رشد توانایی (کنجکاوی، نیروی حیاتی و قدردانی) در بازی، کار و عشق بیان کرده است. خیام نیز در رباعی زیبایی تعریف خویش را از شادکامی بدین‌گونه بیان نموده است.
برخیز و مخور غم جهان گذران/ بنشین و دمی به شادمانی گذران
در طبع جهان اگر وفایی بودی / نوبت بتو خود نیامدی از دگران

در این رباعی خیام با اشاره به مقابله با مشکلات و سختی‌ها در زندگی و مبارزه با افسردگی، آرامش و صبوری را توصیه می کند و شادکامی را حتی برای لحظه‌ای سودمند می‌داند.

جاده شادکامی
سلیگمن سه مسیر را برای رسیدن به شادکامی معرفی کرده است. اولین مسیر دلپذیر، شامل تجربه هیجانات مثبت نسبت به گذشته (مانند: بخشش و قناعت) است. و خیام نیز طریقت اولیه و مطبوع را این‌گونه بیان نموده است.
هم دانه‌ی امید به خرمن ماند/ هم باغ و سرای بی تو و من ماند
سیم و زر خویش از درمی تا بجوی/ با دوست بخور گر نه بدشمن ماند
خیام معتقد است که بخشیدن، روح را آزاد و ترس را از بین می‌برد. او با اشاره به زود گذر بودن ایام، زراندوزی را عملی بی ارزش می داند.

مسیر دوم از دیدگاه سلیگمن گرمی، نشاط و لذت در زمان حال است. و خیام نیز با بیان رباعی زیر سفارش به لذت بردن از لحظه به لحظه زندگی می‌کند.
گر یک نفست ز زندگانی گذرد / مگذار که جز به شادمانی گذرد
هشدار که سرمایه سودای جهان / عمر است، چنان کش گذرانی گذرد

سلیگمن سومین مسیر را خوش‌بینی و امید درباره آینده می‌داند. خیام هم با تاکید بر غیرقابل پیش‌بینی بودن آینده سفارش به شادکامی و دوری جستن از غمگینی می‌نماید.
نتوان دل شاد را به غم فرسودن / وقت خوش خود بسنگ محنت سودن
کس غیب چه داند که چه خواهد بودن/ می باید و معشوق و به کام آسودن

در سال ۲۰۰۵ سلیگمن و همکارانش به بررسی ارتباط میان شادکامی و رضایت‌مندی از زندگی پرداختند. آنها شادکامی را دارای اجزایی سه گانه معرفی کردند که شامل روابط اجتماعی قوی و مطلوب (جزء اجتماعی)، حالتهای خلقی پایدار و شاد (جزء هیجانی) و مثبت اندیشی در تفسیر اطلاعات محیط (جزء شناختی) می باشد. خیام نیز این سه اجزا را در غالب رباعی بیان نموده است.

جزء شناختی
از بودنی ای دوست چه داری تیمار/ وز فکرت بیهوده دل و جان افکار
خرم بزی و جهان بشادی گذران / تدبیر نه با تو کرده‌اند اول کار
خیام به راستی در این رباعی با اشاره به جلوگیری از افکار منفی و اعتقادات غیرواقعی، شاد و بشاش زیستن را توصیه می‌نماید. او معتقد است که انسان به طور فطری همیشه در جستجوی حالات خوشایند و لذت بخش می‌باشد. خیام باور دارد که شادکامی، موجب نگرش خوش‌بینانه نسبت به رویدادهای پیرامون می‌گردد.

جزء هیجانی
ای دل چو زمانه می‌کند غمناکت / ناگه برود ز تن روان پاکت
بر سبزه نشین و خوش بزی روزی چند / زان پیش که سبزه بردمد از خاکت
خیام با سرودن این رباعی، وجود هیجانات مثبت و فقدان هیجانات منفی مانند اضطراب و افسردگی، هدفمند بودن در زندگی، داشتن رشد شخصیتی و دوست داشتن زندگی را یادآوری می‌نماید.

جزء اجتماعی
ترکیب طبایع چو به کام تو دمی است / رو شاد بزی اگرچه برتو ستمی است
با اهل خرد باش که اصل تن تو/ گردی و نسیمی و غباری و دمی است
خیام در این رباعی با اشاره به ناپایداری هستی، و با قبول سختی‌ها، ظلم‌ها و مشکلات زندگی، بازهم سفارش به شاد زیستن درتمامی لحظات و دوستی گزیدن با خردمندان می کند و در مصرع چهارم با اشاره به عناصر اربعه، معتقد است که وجود این دنیایی انسان از آن است و همان چیزی است که ناپایدارتر از آن در هستی وجود ندارد.

اگرچه خیام در دوران زندگی‌اش بیشتر به نوشتن کتابهای ریاضی و نجوم پرداخته و کمتر شعر سروده است، اما به جرات می توان گفت که از دیدگاه روانشناسی مثبت‌نگر، اکثر سروده هایش در قالب مفاهیم اساسی این رویکرد جای می‌گیرند و به درستی می‌توان ذهنیت و فلسفه این ادیب برجسته و ممتاز را مثبت‌اندیش، شاد، امیدوار و نوع دوست بیان کرد. خیام در طول حیات خود شاهد وقایع مهمی از جمله انقلاب دولت سلجوقی و سقوط آل بویه، جنگ های صلیبی و سپس جنبش باطنیان بوده است. او زمانی از شادکامی و لذت از زندگی شعر می سرود که شیعه و اهل تسنن، اشعری و معتزلی در اوج بحث و مناظره بودند، فیلسوفان به اتهام کفر در زندان بسر می بردند و حتی افرادی مانند امام محمد غزالی ملحد شناخته می شدند. در چنین فضای تعصبی، جنگ و بی ثباتی، مثبت‌اندیشی و دعوت مردم به شادکامی تنها سلاح ممکن برای مبارزه با افسردگی جامعه و بی‌انگیزگی مردم بوده است.

او به درستی در شعر پیرو هیچ شاعری نبوده و هدفش هیچگاه نوشتن دیوان یا دفتری نبوده است، بلکه تنها به منظور ارائه نکته‌های فلسفی خویش و به واسطه ذوق هنری آن را در قالب رباعی بیان کرده است. امروزه می‌توان با نگاهی عمیق به ادبیات و فرهنگ پارسی، مفاهیم روانشناسی مثبت‌نگر مانند نوع دوستی (در گلستان و بوستان سعدی)، امید (شاهنامه فردوسی)، عشق (دیوان حافظ)، سعادت (دیوان شمس – مولوی)، خوش بینی (دیوان اشعار سنایی) و غیره را بررسی نمود. به غیر از خیام که بی‌شک بزرگترین روانشناس مثبت‌نگر است، آثار شاعران و فیلسوفانی مانند سعدی، مولوی و ابن سینا نیز بزرگترین منبع برای کسب، استخراج و بومی سازی روانشناسی در منطقه می‌باشند. مطمئناٌ روانشناسی بومی که ریشه در فرهنگ، سنت، مذهب و تاریخ ما دارد، از جهت اهمیت و تاثیرگذاری در افراد جامعه بیشترین تاثیر و کارکرد را خواهد گذاشت.

این مقاله همچنین در چهاردهمین خبرنامه‌ی انجمن روانشناسی ایران – زمستان ۱۳۸۹- به چاپ رسیده است.


برچسب‌ها: رباعی, خیام, شادکامی از دیدگاه مارتین سِلیگمن و خیام نیشابوری
+ نوشته شده در  ساعت 14:38  توسط مهدی  | 

چند رباعی و غزل از مهستی گنجوی

 

ایام چو آتشکده از سینهء ماست
‏ عالم همه در فسانه از کینهء ماست
‏ اینک بمثل چو کوزهء آب خوریم
‏ از خاک برادران پیشینهء ماست

**

ای چرخ و فلک خرابی از کینهء تست
‏ بیدادگری عادت دیرینهء تست
‏ ای خاک اگر سینهء تو بشکافند
بس دانهء قیمتی که در سینهء تست

**

قلاّش قلندری و عاشق بودن‏
انگشت‏نما جمله خلایق بودن‏
در مجمع زندان موافق بودن‏
به زآنکه بخرقهء منافق بودن

**

ما مرد میم در خرابات مقیم‏
نه مردم سجّاده و نه مرد کلیم‏
قاضی نخورد می که از آن دارد بیم‏
دزدی خرابات به از مال یتیم

**

چون مرغ ضعیف بی پر و بالم
‏ افتاده بدام و کس نداند حالم‏
دردی بدلم سخت پدید آمده است
‏ امروز من خسته از آن مینالم
(نقل از مجله ایرانشهر)http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/415324

دل در ازل آمد آشيان غم تو
جان تا به ابد بود مکان غم تو
من جان و دل خويش از آن دارم دوست
کاين داغ تو دارد، آن نشان غم تو
*
عشق است که شير نر زبون آيد از او
بحري است که طوفه ها برون آيد از او
گه دوستي اي کند که روح افزايد
گه دشمني اي که بوي خون آيد از او
*
قصه چه کنم، که اشتياق تو چه کرد
با من دل پر زرق و نفاق تو چه کرد
چون زلف دراز تو شبي مي بايد
تا با تو بگويم که: فراق تو چه کرد؟
*
در اين زمانه عطا و کرم مخواه از کس
چرا که نقش کرم بي ثبات شد چون يخ
نشان جود چو سيمرغ و کيميا گرديد
به کشتزار سخاوت، کنون فتاده ملخ
اگر سراسر اين ملک را بگردي نيست
نه از طعام نشاني، نه دود از مطبخ
*
صحبت بي خرد سخن دان را
هم به کردار گاوبد باشد
گر چه بسيار شير دوشي از او
آخر کار او لگد باشد
*

تا سنبل توغاليه سايــــــــی نکند 

 باد سحری نافه گشايــــــی نکند

گر زاهد صد ساله ببيند دستــــت

در گردن من که پارسايـــی نکند

////

شاهان چو به روز بزم ساغـــــــر گيرند

برياد سماع و چنگ و چاکر گيرند

دست چو منی که پای‌بند طرب است

در خام نگيرند که در زر گيـــــرند

 

شه کــُنده نمود سرو سيمين تن را

زين عارضه ضجه خاست مرد و زن را

افسوس که در کُنده بخواهد سودن

پايی که دو شاخه بود صد گــــــــردن را

 

زلف و زخ خود بهم برابر کــــــردی

امروز خرابات منــــــّـور کــــــردی

شاد آمدی ای خسرو خوبان جهــــان

 ای آن‌که شرف برخور و خاور کردی

 

تن با تو بخواری ای صنم در ندهــــــم

با آن‌که ز تو به است هم درندهم

يک‌باره سر زلف به خـــــــم در ندهــــــم

در آب بخسبم خوش و نم درنـدهم

 

تا سنبل توغاليه سايــــــــی نکند 

 باد سحری نافه گشايــــــی نکند

گر زاهد صد ساله ببيند دستــــت 

 در گردن من که پارسايـــی نکند

 

سهمــــــی که مرا دلبرخـــبــّـاز دهد 

 نه از سرکينه، از سر ناز دهــــد

در چنگ غمش بمانده‌ام همچو خمير

ترسم که به دست آتشم باز دهـــــد

 

شـــــــــوی زن نوجوان اگر پير بود

چون پير بود هميشه دلگيـر بود

آری مثل است اينکه زنان می‌گويند

در پهلوی زن تير به از پير بود

 

نسرين تو زد پرير بر من آذر

 دی باد ز سنبلت مرا داد خــــبر

امروز در آبم از تو چون نيلوفر 

 فردا ز گل تو خاک ريزم بر ســر

 

يک دست به مصحفيم و يک دست به جام
گه نزد حلاليم و گهی نزد حرام
مایيم در اين گنبد ناپخته خام
نه کافر مطلق نه مسلمان تمام

صحاف پسـر کـه شـهـره ی آفـاق اسـت

چون ابروی خویشتن به عالم طاق است

بــا ســوزن مــژگــان بـکـنـــد شــیـــرازه

هر سینه کـه از غـم دلـش اوراق اسـت

××××××××××××××

زیبـا بت کفشگـر چـو کفـش آرایـد

هر لحظه لب لعل بر آن می ساید

کفشی که ز لعل و شکٌرش آرایـد

تاجِ سـر خورشیـد فلـک را شـایـد

من مهستیم از همه خوبان شده طاق

مشهور بحسن در خراسان و عراق

ای ( پور خطیب گنجه) از بهر خدا

مگذار چنین بسوزم از درد فراق

*

برخیز و بیا که حجره پرداخته ام

وز بهرتو پرده ای خوش انداخته ام

با من به شرابی و کبابی در ساز

کاین هر دو ز دیده و ز دل ساخته ام.

*

شبها که بناز با تو حفتم همه رفت

دُرها که به نوک مژه سفتم همه رفت

آرام دل ومونس جانم بودی

 
هر شب زغمت تازه عذابی بینم

در دیده به جای خواب آبی بینم
وانگه که چو نرگس تو خوابم ببرد

 آشفته تر از زلف تو خوابی بینم

*

شبها که به ناز با تو خفتم همه وقت

درها که به نوک مژه سفتم همه وقت
آرام دل و مونس جانم بودی

رفتی و هر آنچه با تو گفتم همه رفت

*

آن بت که رخش رشک گل و یاسمن است 

 وز غمزه ی شوخ فتنه ی مرد و زن است
دیدم به رهش ز لطف چون آب روان

 آن آب روان هنوز در چشم من است

 شــوي زن نوجوان اگر پيـــر بود
تا پيـــر شود هميشـــه دلگير بود
آري مثل است اين که گويند زنان:
در پهلوي زن، تير بـــه از پيــر بود
13

 

در مرو، پریر، لاله آتش انگیخت

دی نیلوفر، به بلخ، در آب گریخت

در خاک نشابور، گل امروز آمد

فردا به هری، باد، سمن خواهد بیخت

 

سوگند به آفتاب یعنی رویت
وانگاه به مشک ناب، یعنی مویت
خواهم که ز دیده هر شبی آب زنم
ماوای دل خراب، یعنی کویت

زاندیشه ی این دلم به خون می گردد
کاخر کار من و تو چون می گردد
تا چند به من لطف تو می گردد کم
تا کی به تو مهر من فزون می گردد

دریای سرشک دیده ی پر نم ِ ماست
وان بار که کوه بر نتابد غم است
در حسرت همدمی بشد عمر عزیز
ما در غم همدمیم و غم همدم ِ ماست

مه بر رخ تو گزیدنم دل ندهد
وز تو صنما بریدنم دل ندهد
تا از لب نوش تو چشیدم شکری
از هیچ شکر چشیدنم دل ندهد


در فغانم از دل دير آشناي خويشتن
خو گرفتم همچو ني با ناله هاي خويشتن
جز غم و دردي که دارد، دوستي ها با دلم
يار دلسوزي نديدم در سراي خويشتن
من کي ام؟ ديوانه اي کز جان خريدار غم اوست
راحتي را مرگ مي داند براي خويشتن
شمع بزم دوستانم، زنده ام از سوختن
در وراي روشني بينم فناي خويشتن
غنچه ي پژمرده اي هستم، که از کف داده ام
در بهار زندگي، عطر و صفاي خويشتن
آرزوهاي جواني، همچو گل بر باد رفت
آرزوي مرگ دارم از خداي خويشتن
همدمي دلسوز نبود، مهستي را همچو شمع
خود بيابد اشک ريزد، در عزاي خويشتن
*
آن خال عنبرين که نگارم به رو زده
دل مي برد از آن که به وجه نکو زده
قصاب وار، مردم چشمم، به چابکي
مژگان قناره کرده و دل ها بر او زده

در کوزه آب، پيش لبش در چکي چکي است
ور نه ز دسته دست چرا در گلو زده
عشاق سر به سر همه ديوانه گشته اند
تا او گره به سلسله ي مشک بو زده

 

 

 

 


برچسب‌ها: مهستی گنجوی, رباعی
+ نوشته شده در  ساعت 13:6  توسط مهدی  |